Byltingin étur börnin sín

Það er sagt að byltingin éti börnin sín. Í þessu orðtaki eru fólgin mikil sannindi.

Oft eru miklar vonir bundnar við byltingar, en eftirleikurinn getur verið langdreginn og hryggilegur. Afleiðingarnar eru lengi að koma í ljós. Fræg eru þau orð kínverska stjórnmálamannsins Chou En-lai að það væri of snemmt að dæma um áhrif frönsku byltingarinnar.

Samt er sjaldnast hægt að segja að byltingarnar séu rangar í sjálfu sér: Hver ætlar að bera blak af Lúðvíki XVI, hinni ógeðslegu keisarastjórn í Rússlandi, keisaranum í Íran, kommúnistastjórninni í Sovétríkjunum eða einræðisstjórnum sem hafa verið að falla í Norður-Afríku?

Yfirleitt vekur það gleði og bjartsýni þegar alþýða manna veltir vondum stjórnvöldum. Maður vonar að stjórnarhættir batni – að skynsemi, hófsemd og réttlát lög verði ofan á.

En alltof oft gerist það gagnstæða: Napóleon verður keisari í Frakklandi, Lenín tekur völdin í Moskvu, Khomeini verður æðsta yfirvald í Íran, Pútín verður forseti í skjóli gamla KGB – og hvað er að gerast í Egyptalandi?

Þeir sem eru harðsvíraðastir og samviskulausastir sem verða ofan á þegar byltingareldmóðurinn fer að kulna. Lenín útrýmdi mensévíkum og þjóðbyltingarmönnum, Khomeini gekk milli bols og höfuðs á lýðræðissinnum og sósíalistum, í ríki Pútíns eru frjálsir fjölmiðlar ofsóttir og blaðamenn myrtir.

Egyptar hafa lengi lifað við hernaðareinræði þar sem allt hefur verið í föstum skorðum. Sama og engin andspyrna gegn stjórnvöldum var liðin. Lögregla var á hverju götuhorni. Þetta kerfi virkaði á sinn hátt, en það var gerspillt. Bandaríkjamenn dældu peningum inn í herinn, stjórnendur ríkisins voru yfirstétt sem stal öllu steini léttara.

En þegar slíkt yfirvald gufar snögglega upp er hætt við að skapist mikill órói. Þegar við bætist fátækt, atvinnuleysi og almenn óánægja með kjörin er stutt í upplausn. Uppþotið á fótboltavellinum í Port Said er sérlega vondur fyrirboði – og í kvöld var barist á götum Kairó. Það er greinilega einhvers konar valdatóm í samfélaginu. Íslamskir flokkar náðu meirihluta í þingkosningum, það gat kannski ekki farið öðruvísi hjá þjóð sem er fátæk og illa menntuð, og enn sem komið er segjast leiðtogar meirihlutaflokkanna frekar líta til Tyrklands en Íran eftir fyrirmyndum.

En sagan kennir okkur samt að í svona ástandi getur verið stutt í nýa kúgun, nýtt brjálæði. Eftir hinn skammvina gleðitíma byltingarinnar tekur við langt skeið vonbrigða. Það er ekkert sérstakt tilefni til bjartsýni.