Útreikningur neysluvísitölu er rangur

Ólafur Hauksson sendi mér þessa grein.

— — —

Vísitala neysluverðs, sem verðtrygging lána byggir á, gefur rammskakka mynd af verðþróuninni í landinu. Verðbólgan er miklu minni en vísitalan gefur til kynna.

Þetta má sannreyna með því að skoða málið “hinum megin frá” – þ.e. frá sjónarhóli almennings. Fólkið hefur ekkert meiri peninga í höndunum en í upphafi ársins – þvert á móti hafa ráðstöfunartekjur minnkað. Ef fólk er að eyða svipuðum eða minni peningum en áður, hvernig er þá hægt að komast að þeirri niðurstöðu að verðlag hafi almennt hækkað – og þarmeð vísitalan?

Vísitöluútreikningar hafa þann galla að miðast við grunn sem er mjög stöðugur og tekur litlum breytingum. Þessi grunnur gefur ágæta vísbendingu um verðlagsþróun þegar allt er í góðu lagi. En þegar allt fer til fjandans, eins og núna, þá virkar þessi grunnur ekki lengur og vísitölumælingar hætta að endurspegla raunveruleikann.

Íslenskur almenningur hefur breytt neysluvenjum sínum verulega á undanförnum vikum og mánuðum. Við pössum ekki lengur inn í útreikningsgrunn vísitölunnar. Hún gefur því skakka mynd.

Flest höfum við dregið úr margs konar “óþarfa.” Við kaupum minna magn, við förum betur með, við ferðumst minna, við sleppum ýmsu sem við veittum okkur áður osfrv. Við gerum þetta vegna þess að vöruverð hefur hækkað mikið vegna veikingar krónunnar. Við gerum þetta vegna þess að við eigum ekki peninga til að borga verðhækkanir.

Neysluútgjöld okkar eru því lítið breytt eða hafa jafnvel lækkað. Við fáum hins vegar minna fyrir peningana. En neysluvísitalan mælir ekki þá þróun, heldur mælir hún hækkun vöru og þjónustu miðað við neyslumynstur eins og það var fyrir mörgum mánuðum – og árum.

Segjum að fjölskylda hafi eytt 90 þús. kr. á mánuði í matvælakaup fyrr á árinu. Núna kosta þessi sömu matvæli kannski 120 þús. kr., en fjölskyldan eyðir eftir sem áður 90 þús. kr. í matarinnkaupin. Vísitalan mælir hins vegar hækkun upp á 33%, en vísitala fjölskyldunnar sýnir enga hækkun vegna þess að hún sparar við sig. Hún hefur ekki efni á því að kaupa óbreytta sömu matarkörfu og áður.

Hvað er vísitalan þá að mæla, ef fólk er ekki að kaupa vöru og þjónustu fyrir meiri peninga? Jú, hún er að mæla kauphegðun við óbreyttar aðstæður. Að fjölskyldan kaupi fyrir 120 þús. kr.

Slík mæling er auðvitað út í hött. En byggt á henni hækka lánin, vegna þess að þau eru verðtryggð samkvæmt þessari skökku mælingaviðmiðun.

Með réttu mætti fullyrða að neysluvísitalan hafi ekkert hækkað undanfarna mánuði, eða a.m.k. miklu minna en opinberar tölur gefa til kynna. Það segir nefnilega ekki alla söguna þótt vörur eða þjónusta hækki, ef fólk kaupir bara minna sem því nemur. En vísitölugrunnurinn tekur lítil tillit til þessarar aðlögunarhæfni fólks.

Tökum sem dæmi að matarkarfan í vísitölugrunninum hafi í upphafi árs innihaldið appelsínusafa fyrir 500 kr. og safinn hafi núna hækkað í 900 kr. En vegna verðhækkunarinnar dragi fólk úr neyslunni sem því nemur, þannig að útgjöld vegna appelsínusafa séu áfram 500 kr. Það þýðir að raunveruleg vísitala appelsínusafans er óbreytt – vegna breyttrar neysluhegðunar. Fólk drekkur bara meira vatn í staðinn. En Hagstofan gengur út frá því að þótt safinn hafi hækkað um 80% þá kaupum við óbreytt magn. Sem við gerum auðvitað ekki.

Á þessum rammskakka grunni hækka lánin okkar upp úr öllu valdi.

Vegna seinagangs og tregðu hjá Hagstofunni að bregðast við gjörbreyttum aðstæðum.

Vegna verðbólgu sem er ekki til.