Eyjan.is

Hættum griðkaupum

Breskir listamenn og grínarar, með Rowan Atkinson í fararbroddi, mótmæla nýjum lögum sem miðast við að banna andróður gegn trúarbrögðum. Samkvæmt lögunum hefði Salman Rushdie ekki getað gefið út Söngva Satans, Atkinson hefði ekki getað sýnt grínatriði þar sem múslimar krjúpa við bænir en eru í laun að leita að augnlinsu Khomeinis, Life of Brian hefði ekki fengist sýnd í kvikmyndahúsum.

Af þeirri ástæðu að einhver trúaður hefði talið að sér vegið. Það er alltaf einhver sem í skinhelgi sinni vill láta móðgast. Nú á sá að ráða ferðinni.

Þetta er ný útgáfa af frumvarpi sem Blairstjórnin reyndi að koma í gegn í fyrra. Þá var því hafnað af Lávarðadeildinni. Nú birtist það aftur – lítið breytt. Það felur í sér að ekki megi móðga trúarbrögð – af illum eða vanstilltum hug (reckless). Eins og Polly Toynbee bendir á í miklum reiðilestri í Guardian er þetta veruleg þrenging á málfrelsi; trúarbrögðin verða að jarðsprengjusvæði sem helst enginn hættir sér út á. Óvirðing við trú og rasismi er lagt að jöfnu. Frelsið til að gagnrýna og gera grín er afnumið.

"Hættið þessum griðkaupum gagnvart trúarbrögðunum," segir Toynbee. Hún bætir við að Voltaire hefði þurft að ávarpa breska þingið í dag til að stöðva þessa þróun í átt til ritskoðunar, sjálfsritskoðunar og til að setja upp lögreglueftirlit með hugsunum fólks.

— — —

Palestínumenn ólánlegir, eiga ólánlega leiðtoga og ólánleg stjórnmálasamtök. Það er ekki kannski ekki furða, því auðvitað er rétt sem sagt er að þeir sem búa innikróaðir í fangelsi verða ekkert ofboðslega tillitssamir – það eflir ekki stjórnmála- eða félagsþroska. Ísraelsmenn hafa smátt og smátt breytt Vesturbakkanum og Gaza í stóra fanganýlendu, rænt fólk þar lífsviðurværinu og sjálfsvirðingunni, markvisst eyðilagt samfélagið. Þykjast svo sjálfir vera fórnarlömb í einhverri mest himinhrópandi hræsni sem nú viðgengst í heiminum. Þeir sem tala um Sharon sem boðbera friðar fara algjörlega villur vega.

Ísraelsstjórn hefur gefið smávegis eftir á Gaza, en hún ætlar helst ekki að láta þumlung af Vesturbakkanum; þvert á móti reynir hún að umkringja dýrasta hnossið, Jerúsalem, með byggðum landtökumanna. Þetta er ekki annað en forhert nýlendustefna.

Fatah-hreyfingin var löngu orðin ærulaus vegna spillingar og óstjórnar. Miðað við aðstæður er ekki von á öðru en að Palestínumenn hneigist til rótttækni – þessu var löngu búið að spá (þótt Condolezza Rice segist vera undrandi). Hamas fékk á sínum tíma leyndan stuðning frá ísraelsku leyniþjónustunni; tilgangurinn var að grafa undan Yasser Arafat. Þannig að sumu leyti er þetta skrímsli sem Ísraelsmenn vöktu sjálfir upp. Hamas og öfgamenn eins og Sharon og Netanyahu hafa að vissu leyti alltaf átt sameiginlega hagsmuni – að ríki ófriður. Báðum megin víglínunnar eru öfl með sterkar fasískar tilhneigingar.

Nú er Hamas komið til valda. Menn verða að sætta sig við það. Það þarf ekki að efast um að samtökin spegli pólitískan vilja stórs hluta Palestínumanna. Því auðvitað hefur einn Hamasleiðtoginn á réttu að standa þegar hann segir:

Hamas semur frið ef Ísrael dregur sig frá herteknu svæðunum.

—- —- —-

Danskir biskupar benda á að það sé móðgun við kristna trú þegar danski fáninn er brenndur í múslimalöndum, krossinn á Dannebrog sé heilagasta trúartákn í kristindómnum.

Kannski hafa menn ekki pælt nóg í þessu, við erum líka með kross í íslenska fánanum – er kannski bráðum ástæða til að breyta um fána?

Svona til að særa ekki neinn.

— — —

Þorsteinn Pálsson ritstjóri Fréttablaðsins – snýst þetta um blaðamennsku eða kannski pólitík?

• Senda á Facebook

Birtum fleiri skopmyndir

Einu viðbrögðin við mótmælum í múslimalöndum gegn teikningunum af Múhammeð spámanni sem birtust í Jótlandspóstinum er að birta fleiri myndir. Út um allt, í blöðum og á vefnum. Hræddir pólitíkusar og bisnessmenn vilja að Jótlandspósturinn biðjist afsökunar en ritstjórar blaðsins hafa neitað hingað til – neyðast til að vera í felum.

Óðir menn brenna danska fánann, hafa í hótunum við norræna borgara, ekki bara Dani, heldur líka Svía og Norðmenn, heimasíða Jótlandspóstsins hefur verið hökkuð. Allt vegna skopmynda sem birtast í ekki sérlega útbreiddu blaði. Maður bíður eftir því að einhver týni lífi vegna þessa máls.

— — —

Þarna er verið að hvetja til ritskoðunar – en fyrst og fremst sjálfsritskoðunar. Líkt og þegar hamast var á Salman Rushdie vegna Söngva Satans er beitt ofbeldi til að kúga fólk til að þegja. Á þeim tíma vildu margir kenna Rushdie sjálfum um, að hann hefði grafið sína eigin gröf – sama viðhorf heyrir maður nú gagnvart danska blaðinu.

Einhverjir segja kannski að ekki megi móðga trúarbrögð annarra þjóða – fjölmenningarsinnar gætu sjálfsagt borið því við – en það er einmitt það sem má samkvæmt okkar vestrænu lýðræðis- og málfrelsishefð. Guðlast er umborið jafnvel þótt það þyki ósmekklegt – við getum ekki breytt því vegna þess að múslimar fara í fýlu.

Kristnin hefur lengi verið skotspónn háðfugla, hún hefur verið tekin sundur í öllum tegundum af gríni, meinlausu og andstyggilegu, allt frá meyfæðingunni til krossdauðans og heilagrar þrenningar – þetta er heil bókmenntagrein sem hefur verið tll allt frá tíma Voltaires.

Þetta er hægt vegna þess að í samfélagi okkar tókst – á löngum tíma og með miklum erfiðismunum – að skilja á milli hins veraldlega sviðs og hins trúarlega. Ekki einu sinni hinir trúuðu vilja snúa aftur til gamla tímans – að minnsta kosti fæstir hér í Evrópu.

Það er einmitt dragbítur á íslömsk samfélög að trúin og pólitíkin er í einum graut. Þess vegna er hægt að efna til slíkra múgæsinga.

— — —

• Senda á Facebook

Sjálfstæðisflokkur flýgur hátt – Samfylking í vanda

Vart er hægt að lesa annað út úr skoðanakönnunum en að Davíð Oddsson hafi haldið fylgi Sjálfstæðisflokksins niðri um langt skeið. Nú þegar hann er farinn mælist flokkurinn síendurtekið með vel yfir fjörutíu prósenta fylgi. Þetta gerist þrátt fyrir að Geir Haarde sé nánast ósýnilegur; í þau fáu skipti sem hann birtist virkar hann ólundarlegur.

En Sjálfstæðisflokkurinn átti greinilega mikið inni á síðustu veldisárum Davíðs. Miðjufylgið sem hafði flæmst burt snýr nú aftur. Það er kannski ekki óeðlilegt að flokkurinn sem hefur tögl og hagldir í landstjórninni njóti þessi í fylgi hversu mikið góðæri ríkir í landinu – hlaut eiginlega að koma að því. Sérstaklega þegar furðu góður friður virðist ríkja í flokknum – ólíkt því sem gerist í Framsókn þar sem ástandið virðist vægast sagt óttablandið.

— — –

Á sama tíma aukast vandræði Samfylkingarinnar. Nú er ekki lengur hægt að beina spjótunum að Davíð og þá er eins og flokkurinn starfi í tómarúmi. Var það kannski Davíð sem fyrst og fremst skóp kosningasigur hennar 1993?

En auðvitað er þetta fyrst og fremst spurning um sérstöðuna – hvað varðar stefnuna er Samfylkingin ekki svo ýkja langt frá ríkisstjórnarflokkunum. Því á hún oft erfitt með að bjóða upp á trúverðugan valkost í stórum málum. Er samt að rembast við. Stundum væri jafnvel betra að spila með en setja sig upp á móti – nánast eins og ósjálfrátt. Ég nefni til dæmis frumvarpið um Ríkisútvarpið. Tal um að gera það að sjálfseignarstofnun er óskiljanlegt.

Samfylkingin er dálítið föst í að vera flokkur minni háttar háskólafólks – minor academics – henni virðist ómögulegt að móta alvöru hugmyndafræði vegna þess hvernig hún slæst til og frá eftir minnstu tískubylgjum. Það eru haldnir popptónleikar í Laugardalshöll og stefnan sveigist. Flokkurinn þarf að bjóða upp á sýn á tilveruna sem virkar að einhverju leyti fersk; það gerist varla meðan hugmyndirnar er út og suður, til dæmis í skattamálum, virkjanamálum og hvað varðar hringamyndun. Kjósendur skynja falskan tón. Það er ekki nóg að keppast við að vera merkisberi pólitískrar rétthugsunar í landinu.

Samt hafa stefnumótunarnefndir verið starfandi í flokknum um langt skeið, en það virðist engu skila – kannski eru þingmennirnir of uppteknir að passa upp á sjálfa sig til að fylgjast með?

— — —

Eins og stendur virðist Samfylkingin vera dæmd til að vera í stjórnarandstöðu, nema þá að Sjálfstæðisflokkurinn vinni svo mikinn kosningasigur að enginn flokkur fáist að vinna með honum. Að flokkar verði hræddir að kremjast undir líkt og er hægt og bítandi að gerast með Framsókn. Til að koma í veg fyrir þetta má Samfylkingin engan tíma missa. Kannski voru mistök að kjósa Ingibjörgu sem formann – hún var hugsanlega búin að sólunda of miklu af sínu póltíska kapítali? Það verður líka að segjast eins og er að hún hefur lengi mátt þola óeðlilega illt umtal af hálfu andstæðinga sinna. En því verður ekki breytt fyrir næstu kosningar. Ekkert annað formannsefni er heldur í augnsýn.

Mannvalið í flokknum virðist líka harla veikt; þingmenn eru yfirleitt ekki líklegir til að gefa eftir sæti sín, en flokksforystan þarf að fara að skima eftir nýju fólki. Flokkinn sárvantar til dæmis öflugan og trúverðugan talsmann í efnahagsmálum. Guðmundur Magnússon hefur líka á réttu að standa þegar hann skrifar í Fréttablaðið að það sé sérkennilegt að heyra talað um endurkomu Jóns Baldvins í pólitík eins og það sé brandari – auðvitað ætti Samfylkingin að ræða í fullri alvöru hvernig hún getur notað krafta þessa merkilega stjórnmálamanns. Því hvaða máli skiptir aldur í þessu sambandi – eða viljum við hafa fullt þing af ungliðum sem eru allir eins og sprottnir af sama færibandinu?

— — —

Ég vitna í pistil Guðmundar:

"Fram hefur komið í fjölmiðlum að einn reyndasti stjórnmálamaður Íslendinga, Jón Baldvin Hannibalsson, útiloki ekki endurkomu í stjórnmálin, ef aðstæður bjóði upp á það. Hvar í flokki sem menn standa ættu þeir að fagna þessu. Athyglisvert er að umræður um þetta í þjóðfélaginu fara hins vegar fram í hálfkæringi. Það er frekar hent gaman að því frekar en að það sé rætt í alvöru að fólk sem er komið vel yfir miðjan aldur byrji stjórnmálaþátttöku eða snúi þangað aftur. Þetta er dapurlegt og verður að breytast. Besta leiðin til þess er að hinir eldri stígi ótrauðir fram, bjóði þjóðinni krafta sína og sýni hvað í þeim býr. Hermt er að Jóni Baldvin Hannibalssyni leiðist og finnist hann eingraður eftir að hann lét af embætti sendiherra og sneri heim. Þjóðinni ætti líka að leiðast þetta. Flokkur Jóns, Samfylkingin, ætti að sýna örlæti og eiga frumkvæði að því að bjóða honum í leikinn á ný. Vel má vera að hann mundi fyrst um sinn skyggja eitthvað á yngra fólkið en ávinningurinn fyrir flokkinn yrði áreiðanlega meiri."

• Senda á Facebook

Baby Mozart, Stroheim og Szabó

Það hefur lengi verið talið að Mozart sé góður fyrir börn. Þegar Kári var ekki orðinn eins árs pantaði ég fyrir okkur spólu sem heitir Baby Mozart. Þarna dingluðu marglitir óróar og bangsar, kisur og hvolpar hoppuðu undir tónum úr verkum Mozarts – eða Múdatt eins og hann hét þá á heimili okkar. Barnið horfði á af svona sæmilegum áhuga, en í bæklingi sem fylgdi með stóð að börn yrðu mjög gáfuð af þessu. Ég lét samt vera að panta spólu úr sömu röð sem heitir Baby Einstein.

Það er ábyggilega rétt sem ég heyrði einhvern speking segja á Mozart hátíðinni miklu í gær að þetta sé milljarðaiðnaður. Þetta var norskur tónlistargagnrýnandi sem virkaði hálf fúll yfir þessu öllu. Á afmæli Mozart seljast ábyggilega fleiri Mozartkúlur en í venjulegu ári. Ferðamannastraumurinn til Salzborgar gæti líka aukist, en sú borg er líka eins og segir á máli heimamanna: Traumhaft. Rétt eins og tónskáldið.

Gleymið ekki Shostakovits og Ibsen sagði Norðmaðurinn fúli. Jú, Shostakovits á líka afmæli á þessu ári og það eru hundrað ár frá dauða Ibsens. En það er seint hægt að setja andlit þeirra á súkkulaði. Það myndi ekki seljast.

— — —

Hér er skemmtilegur Mozartleikur sem birtist á vef BBC. Allir alvöru tónlistarunnendur fá 10 í þessu – eða hvað?

— — —

Hérumbil einu kvikmyndir sem ég hef gaman af núorðið eru frá þögla tímanum. Ég horfði um daginn á Der Letzte Mann eftir F.W. Murnau, mynd sem fjallar um dyravörð þýsku lúxushóteli sem fellur niður samfélagsstigann og er gerður að klósettverði – missir um leið álit samborgara sinna og einkennisbúninginn sem er honum kærastur.

Um daginn sá ég líka Greed, stórvirki brjálaða snillingsins Erichs von Stroheim, austurrísks gerviaðalsmanns sem kom til Hollywood, gekk í reiðbuxum með písk og einglyrni, og gerði aðallega myndir um mið-evrópskan dekadens, en líka þessa nöturlegu mynd um fólk sem týnir sál sinni og loks lífinu í eftirsókninni eftir gulli.

Fræg lokasena myndarinnar er tekin í ógurlegum hita í miðri eyðimörk, í Dauðadalnum svokallaða, þar sem vinirnir McTeague og Marcus slást enn um gullið sem þó getur ekki lengur gert neitt fyrir þá nema kosta þá lífið.

— — —

Greed var sýnd í sem næst fullri lengd á frönsku sjónvarpsstöðinni Arte um daginn; hún var reyndar klippt niður og eyðilögð af eigendum kvikmyndaversins þar sem Stroheim starfaði – fyrsta útgáfan mun hafa verið sjö klukkustundir. En þarna hafði myndin verið sett saman aftur og sumstaðar bætt inn ljósmyndum þar sem myndskeið höfðu verið klippt út.

Stroheim þótti dýr á fóðrunum þegar hann var að setja upp sínar mið-evrópsku kvikmyndaveislur, allt átti að vera ekta, nærfötin úr silki, skórnir úr fínasta leðri, ekta kampavín í glösum. Annars náði hann ekki rétta blænum. Á endanum gafst hinn frægi kvikmyndajöfur Irving Thalberg upp og flæmdi hann úr bransanum.

Stroheim sást aftur í dásamlegri mynd Jeans Renoir, La Grande Illusion, og svo í Billy Wilder myndinni Sunset Boulevard þar sem hann var þjónn gömlu kvikmyndadívunnar sem Gloria Swanson lék. Bæði hlutverkin voru eins og tilbrigði við hans gamla aristókratíska sjálf.

Því er ég að skrifa allt þetta að ég sé að Greed er á dagskrá Kvikmyndasafns Íslands í Hafnarfirði þessa dagana. En þangað kemst ég ekki bíllaus og haltur.

— — —

Ég les í Morgunblaðinu að kvikmyndaleikstjórinn Iztván Szabó hafi játað að hafa verið uppljóstrari fyrir ungversku leynilögregluna. Szabó kom hingað á kvikmyndahátíð 1989 og þá komst ég aðeins í tæri við hann, hann var fáránlega kurteis, hljóðlátur og fágaður, kyssti allar konur á höndina að miðevrópskum hætti. Menn verða varla öllu ólíkari Quentin Tarantino.

Þá var Szabó heimsfrægur fyrir myndina Mefisto, en hún er partur af þríleik þar sem Klaus Maria Brandauer leikur aðalhlutverkið; hinar myndirnar eru Oberst Redl og Hanussen. Þær fjalla allar um menn sem eru í siðferðilegri klemmu, leika tveimur skjöldum og gjalda það dýru verði. Efni þeirra rímar þannig við játningu Szabós um lögreglunjósnirnar. Henrik Höfgen í Mefisto þarf hvort tveggja að þjóna Hermanni Göring og reyna að vera einn af hópi menningarvita sem hafa óbeit á nasismanum.

— — —

Hér sér maður ekki evrópskar myndir lengur, þessi mynd hérna, Cache, er reyndar sýnd á franskri kvikmyndahátíð sem er haldin með leynd þessa dagana; hins vegar sést ekki tangur né tetur af þessari – Örlögleysi eftir Lajos Koltai, en hún er byggð á bók eftir Nóbelsverðlaunahafann Imre Kertész sem kom út á íslensku í hittifyrra. Myndin mun vera snilld.

• Senda á Facebook

Nokkur atriði um tunguna

Í mér hefur alltaf blundað málfeigðarsinni, stundum vildi ég vera alveg laus við þetta tungumál sem er talað af nokkur hundruð þúsund hræðum á afskekktu og sjálfbirgingslegu eylandi, íbúatölu smáborgar í Evrópu, útnára heimsins, handhafa menningar sem álítur sig hafa mikla yfirburði.

— — —

Ég hef verið að hlusta á umræður um tunguna – eins og það er kallað – síðustu dagana. Þetta fer í ýmsa kunnuglega farvegi. Sumir segja að íslenskan verði bráðum dauð; að slettur, beygingavillur og lítill orðaforði séu meiriháttar vandamál. Aðrir að þetta sé bara býsna heilbrigt, aldrei hafi verið skrifað og talað meira en einmitt á Íslandi nútímans.

Svo bíður maður eftir að þeir taki líka tl máls sem segja að íslenskan sé kúgunartæki, sérstaklega málverndarstefnan ssem sé notuð til að lemja á innflytjendum. Enn eitt viðhorf sem mun heyrast er að við séum bara að upplifa eðlilegar einfaldanir í málkerfinu – svona kerfi geti aldrei verið statísk – tungumál einfaldist þegar tíminn líður.

Danska er þannig einfaldasta mál í heimi og kannski það auðveldasta – ef ekki væri hinn hroðalegi framburður.

— — —

Eitt sinn þótti sjálfsagt að skipta menningunni í hámenningu og alþýðumenningu – núorðið þykir það líklega hroki og snobb. Mörkin lág- og hámenningar hafa reyndar mikið til verið að mást út; lágmenningin er sífellt að færast ofar í samfélaginu. Nýríkir menn í nútímanum telja sig ekki þurfa að nudda sig utan í hámenningu; þeir hafa bara sama smekk og aðrir.

Forðum tíð var alþýðumenningin mjög þjóðleg, líkt og sést á þjóðsögum og rímum. Íslenskan lifði af meðal alþýðunnar sem var mjög einangruð frá umheiminum.

Yfirstéttin var hins vegar alþjóðlegri. Hún var næstum orðin dönsk þegar Rasmusi Rask og Fjölnismönnum tókst að endurlífga íslenskuna á fyrrihluta 19. aldar. Þetta var svosem ekkert einstætt; þjóðtungurnar voru mjög mikilvægur þáttur í rómantískum þjóðernishreyfingum þessa tíma. Flestar smáþjóðir eiga sinn Jónas eða hliðstæðu hans.

Fjölnismenn settu íslenskumælandi bændur á stall sem fyrirmyndir; þetta tókst svo vel að innan skammt var íslenskan aftur orðin mál yfirstéttarinnar, menntamanna og stjórnmálamanna.

Við berum okkur stundum saman við Íra; á Írlandi gerðist þveröfugt – írskan hélt áfram að vera bara mál kotfólksins og því hlaut hún að deyja út.

— — —

Nú ber svo við að þjóðleg menning alþýðunnar hefur gjörsamlega liðið undir lok, það er ekki eftir tangur né tetur af henni. Menning alþýðunnar er alþjóðleg ; hvert sem litið er streyma bachelor og ídol út úr sjónvarpstækjunum.

Þannig er lítið eftir af hugmyndinni um hinn góða alþýðumann sem situr við uppsprettulindir tungunnar. það þýðir ekki lengur að nefna við hann Gretti sterka eða Gunnar á Hlíðarenda. Maður fær bara skilnigsvana augnaráð. Kannski er ekki furða að þeir sem gæta bókmenningarinnar séu svolítið skelkaðir.

— — —

Ég byrjaði á málfeigðinni; ég verð að viðurkenna að ég hef dálítið tvíbenta afstöðu til íslenskunnar. Að mörgu leyti er það eins og að vera í fangelsi að tilheyra svo litlu málsvæði. Hér er mjög auðvelt að vekja athygli; hópurinn er afar takmarkaður og eins umfjöllunarefnin. Þetta er allt mjög friðsælt og gott, en að sumu leyti eins og að vera staddur í dálítið leiðinlegu griðlandi.

Það er sífellt verið að tala um að það sem geri þjóðina að þjóð sé tungan – og nú hefur reyndar bæst við náttúran sem sumir segja að sé ennþá sterkara sameiningartákn. Mér dettur stundum í hug að þurfi ekki að flækja þetta svona mikið; við erum bara fædd hérna og það er ekki endilega svo auðvelt að komast burt. Eða eins og Roman Polanski sagði þegar hann kom hingað einu sinni: Ég get ekki hugsað mér að búa í svona litlu samfélagi, en ef maður er fæddur hérna og þekkir ekki annað, þá er það kannski ágætt.

Tungan er svolítið eins og íslenska krónan, hún er alltof hátt skráð en þú getur hvergi notað hana.

• Senda á Facebook

Þrjótur úr Bond-mynd

Rupert Murdoch er hrollvekjandi maður. Í raun ætti hann að leika illmennið í næstu James Bond mynd. Hún gæti þá endað með því að Bond lokaði óþverrablaðinu The Sun með tilheyrandi sprengingum og pomsarapomsi – tæki kannski Fox News með í leiðinni.

Murdoch var í viðtali um helgina og sagði að hann væri þvívegis búinn að hitta David Cameron, nýja leiðtoga breska Íhaldsins. Sér litist vel á Cameron en hann yrði að leggja meiri áherslu á skattalækkanir.

Murdoch er raunar bandarískur ríkisborgari, hefur ábyggilega ekki þjáðst mikið undir breska skattakerfinu, en fyrst og fremst er hann auðvitað alþjóðlegur eins og fjármagnið – og bófarnir í James Bond. Tony Blair hefur þurft að skríða fyrir Murdoch og fjölmiðlum hans sem terrorisera breska pólitík. Í Bandaríkjunum hafa fjölmiðlar hans dregið umræðuna niður í skítinn með forheimskandi patríótisma og stríðsáróðri.

Nú gefur Murdoch til kynna að hann kunni að snúa sér að Cameron. Það er skelfilegt ef stjórnmálamenn af hans kalíberi telja nauðsynlegt að hafa blessun slíks manns. Murdoch álítur líklega sjálfur að enginn geti komist til valda í Bretlandi nema að hafa blessun The Sun. Þetta er maður sem er hættulegur lýðræðinu – ekki síður en þrjótarnir í Bond.

— — —

Fólk sem ég hitti í dag var dálítið hissa yfir kaupum Dagsbrúnar á Securitas, brosti undirfurðulega. Það var gefið út að rekstur öryggisfyrirtækis og fjölmiðlafyrirtækis færi vel saman.

Verður Securitas notað i fréttaöflun var spurt? Ætla þeir nokkuð að koma sér upp leyniþjónustu?

— — —

Það virtist vera sérstakt metnaðarmál Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur meðan hún var formaður skipulagsnefndar að rífa Austurbæjarbíó. Þetta var skrítin hugmynd, byggðist á undarlegri neikvæðni og vantrú. Til að byggja upp líf í hverfi átti fyrst að rífa það sem setti þó eitthvað svipmót á umhverfið. Það er heldur ekki of mikið af samkomuhúsum í Reykjavík.

En nú er semsé búið að tryggja húsinu framhaldslíf; það eru einkaaðilar sem sjá sér hag í að endurreisa það sem menningarmiðstöð. Ætla eyða 200 milljónum í bíóið gamla og að fá fína útlenda arkítekta til að hanna það upp á nýtt.

Annars er uppbyggingin í Reykjavík rosaleg núna, það á til dæmis að fara að byggja í stórum stíl í kringum Hlemm – vonandi rís það leiða slömm úr öskunni. Ef einhvern tíma er tækifæri til að breyta bænum hlýtur það að vera í góðæri þegar fjármagn flæðir um allar gáttir og djarfir athafnamenn eru helsta stolt þjóðarinnar.

— — —

Fjölmiðlar nútímans ganga að miklu leyti út á að hræða – það er ekki síst gert í gegnum endalausan fréttaflutning af sjúkdómum og öðru sem ógnar heilsu okkar. Sjálfur hélt ég að ég myndi vera löngu dauður úr Aids; er ekki ennþá búinn að jafna mig á lækninum sem hló að mér eins og ég væri fáviti í hittifyrra þegar ég sagði við hann að ég hefði miklar áhyggjur af Habl – eða muna ekki allir eftir þeim sjúkdómi?

Kolbrún Bergþórsdóttir á frábæran sprett í pistli í Blaðinu í dag þar sem hún fjallar um alla þessa bölsýni:

"…þá kom fréttatími Stöðvar 2 þar sem fyrsta frétt var yfirvofandi heimsfaraldur vegna fuglaflensu. Ég heyrði ekki betur en að ég ætti að fara að hamstra mat og búa mig undir einangrun. Í bakgrunni fréttar var leikin dramatísk tónlist úr Schindler´s List. "Það hlaut að koma að endalokum," hugsaði ég og stillti á fréttir Ríkissjónvarpsins. Fyrsta frétt þar var sú að færi fram sem horfði yrði íslenska ekki töluð eftir hundrað ár. "Vitaskuld ekki, við verðum ekki lengur til," hugsaði ég dálítið súr yfir þeim örlögum að verða að deyja úr fuglaflensu."

• Senda á Facebook

Sorpblöð og óvelkomin starfsemi

Einkennileg þessi hugsjón fámenns hóps að koma hér upp sorpblaðamennsku í anda þess sem gerist verst í útlöndum. Líkt og ekkert menningarsamfélag geti verið án hennar. Þeir þráast enn við núverandi og fyrrverandi blaðamenn DV, tala um múgsefjun í sinn garð, fólk hafi barasta ekki skilið hvað þeir voru að gera samfélaginu mikið gagn.

Þetta nefnist bunkerhugarfar – kemur einna helst upp í hópum karlmanna á vissum aldri. Þeir sem eru í byrginu forherðast yfirleitt þegar sprengjurnar druna fyrir utan; stappandi í hvern annan stálinu að hugmyndin hafi nú verið mjög góð.

— — —

Í Bretlandi er sorpblaðamennskan hvað ruddalegust. Við höfum tvö nýleg dæmi, bæði úr sama blaði – News of the World. Það er almennt talið botninn í blaðamennsku. Annað er um landsliðsþjálfara Bretlands, Sven Göran Eriksson. Hann var leiddur í gildru af blaðamanni News of the World sem fór í dulargervi arabísks olíufursta. Sagði ýmislegt um fótboltann sem hann hefði átt að láta eiga sig. Kannski er Eriksson kjáni? En hvers konar fjölmiðill birtir fréttir sem er aflað með þessum hætti?

Hitt eru fréttir um Mark Oaten, stjórnmálamann úr Frjálslynda flokknum, sem átti í ástarsambandi við karlmann. Fréttin um hann birtist líka í News of the World. Oaten er kvæntur, tveggja barna faðir. Þetta er ábyggilega hið hryggilegasta mál fyrir fjölskyldu hans. En hvað það kemur öðru fólki við er alveg óskiljanlegt.

Svona blöð gera ekki annað en að eitra samfélagið, ala á hnýsni og grimmd.

— — —

Í Fréttablaðinu í morgun er sagt frá þekktum athafnamanni sem á að hafa gert sig sekan um fjársvik. Menn bíða sjálfsagt eftir því að DV birti nafn hans.

Langar mig að vita það? Kannski. En þarf ég að vita það? Nei. Líður mér betur ef ég veit það? Nei. Er eitthvað hæft í þeirri röksemd að verði að birta nafnið því annars liggi allir þekktir athafnamenn undir grun. Nei, fjandakornið!

— — —

Ég hef áður vitnað til greinar sem Guðni Elísson skrifaði um DV í Lesbók Morgunblaðsins. Kenning Guðna er að blaðið hafi skapað sinn eigin veruleika – sem eigi hliðstæðu í skáldsögum Mikaels Torfasonar og Illuga Jökulssonar. Blaðið er semsagt í aðra röndina skáldverk. Guðni skrifar:

"Sem ritstjórar DV lögðu Illugi Jökulsson og Mikael Torfason grunn að þeirri ofbeldisvæðingu íslensks veruleika sem flestir lesendur blaðsins þekktu fyrst og fremst í skáldskap áður og aðeins af skornum skammti fyrir daga Arnalds Indriðasonar rithöfundar. Í pistli sem ég skrifaði fyrir réttum tveimur árum varaði ég við tilraunum í þá átt að hryllingsvæða íslenskan veruleika á síðum fjölmiðlanna og sagði: "Þó má vel vera að með tímanum verði þetta nýja frásagnarmynstur réttmæt og viðurkennd leið til að heimfæra reynslu okkar upp á veruleikann. En þá hefur mannskilningur okkar og þjóðarvitund breyst í leiðinni." Þessi orð mín ber ekki að skilja sem svo að ofbeldi hafi ekki verið til á Íslandi fyrir daga DV, heldur fremur að veruleiki íslensks ofbeldis birtist okkur í brenglaðri mynd vegna frásagnarformsins sem tíðkast á síðum blaðsins og er ekki svo frábrugðið skáldskapartilburðum ritstjóranna tveggja sem lýst var hér að framan. DV er konsept – blaðið er fyrir fram hannaður veruleikapakki. Allir þeir atburðir sem blaðið greinir frá, raunverulegir sem tilbúnir, eru felldir að þeirri veruleikasýn sem blaðið vill miðla. Í meðförum DV fær ofbeldi því ákveðið svipmót og í umræðunni um sannleikskröfu Jónasar Kristjánssonar ritstjóra (en hans sérstaka hlutverk var að siðvæða frásagnarstílinn) vill það gleymast að ekki er hægt að ræða sannleiksgildi frásagnar án þess að horft sé til þess hvernig hún er sögð. Því hef ég alltaf nálgast þetta blað á sama hátt og heimildargildi raunveruleikasjónvarps."

— — —

Hann er efni í skáldsögu eða kvikmynd mórallinn sem grípur um sig í hverfum þegar er von á óvelkominni starfsemi. Grafarvogsbúar mótmæla því að fá bálstofu í hverfið til sín. Maður sér í anda hvernig ösku hinna dauðu rignir yfir húsin og allt fyllist af lykt.

Presturinn í hverfinu reynir að malda í móinn, segir að dauðinn sé hluti af lífinu – en kannski er hann það ekki í úthverfinu.

Annars minnir þetta á duftkirkjugarðinn sem borgarstjórnin setti niður í Öskjuhlíð. Þar birtist annað hugarfar. Dufker hinna látnu verða grafin á einhverjum besta stað í bæjarlandinu, en lifendur verða að finna sér húsnæði uppi á heiðum.

— — —

Merkilegt að við skulum nú vera að fara annan hring í umræðunni um hvort skattar hafi hækkað á Íslandi. Þetta er stórhættuleg umræða því undireins og hún hefst stökkva fram stjórnmálamenn sem reyna að drepa málinu á dreif, rugla og blekkja.

Ég áræddi þó að nefna þetta í þætti mínum í dag þar sem meðal annars var Guðmundur Ólafsson hagfræðingur – sem fór á kostum. Hann sýndi fram á það svart á hvítu hvernig skattbyrðin hefur aukist. Og það kom líka fram hvernig hún hefur lagst þyngra á láglaunafólk en þá sem hærri hafa launin, rétt eins og Stefán Ólafsson hefur verið að segja.

Er ekki allt í lagi að fara að viðurkenna staðreyndir? Hefja svo umræðuna út frá þeim. Kannski viljum við bara hafa þetta svona?

— — —

Það er gaman að fá ný og óvænt andlit í pólitíkina – fólk sem maður vissi ekki einu sinni að hefði áhuga á stjórnmálum. Þannig gleðst maður yfir árangri Ásthildar Helgadóttur hjá Sjálfstæðisflokknum í Kópavogi, Sifjar Sigfúsdóttur í Reykjavík og eins á ég von á að Oddnýju Sturludóttur vegni vel í prófkjöri Samfylkingarinnar í Reykjavík.

Stundum getur verið kostur að vera ekki alinn upp í flokkunum.

• Senda á Facebook

Þegar ég elti William Hague

Í Morgunblaðinu er sagt frá því að Geir Haarde hafi átt fund með William Hague, þeim er nú fer með utanríkismál í skuggaráðuneyti Íhaldsflokksins á Bretlandi. Hague er eini maðurinn sem ég hef elt á röndum (enska: stalk) á blaðamannsferli mínum. Ég hefði aldrei enst lengi á DV.

— — —

Þannig var að sumarið 2000 var ég í Máli & menningu eitt blíðviðriskvöld. Rakst þar á áberandi sköllóttan mann sem ég þóttist kannast við – sá fljótt að þetta var William Hague, formaður breska Íhaldsflokksins. Með honum var unnusta hans Ffion sem þá var talsvert í fréttum. Enginn annar en ég virtist bera kennsl á skötuhjúin. Þetta sumar varð ekki þverfótað fyrir frægu fólki á Íslandi.

Mér fannst þetta dálítið skúbb, hringdi í kvikmyndatökumann af Skjá einum þar sem ég vann, elti svo Hague fótgangandi niður á Tjörn, svo upp Þingholtin, þangað til ég loks náði honum á Skólavörðuholti.

Þar tók ég viðtal við hann. Það sem stóð upp úr var að Hague virtist ekkert þekkja til Davíðs Oddssonar, eða allavega gaf hann ekkert út á það. Ég tjáði honum að það væri miður – Oddsson væri einhver sigursælasti íhaldsmaður á Vesturlöndum. Stýrði flokk sínum og þjóð með járnaga. Hann gæti kennt breskum íhaldsmönnum ýmislegt í pólitík. Gæti jafnvel haldið námskeið fyrir þá.

— — —

Ég sagði nokkrum kunningjum mínum í Sjálfstæðisflokknum frá þessu og þeim þótti illt að heyra um vanþekkingu Hagues. Voru held ég hálf móðgaðir fyrir hönd Davíðs. Hins vegar held ég að Davíð hefði getað spjarað sig í pólitík hvar sem er í heiminum; já, hann hefði jafnvel getað orðið formaður breska Íhaldsflokksins ef örlögin hefðu hagað því svo.

Altént hefði Davíð örugglega verið hæfari en eftirmaður Hagues – þá völdu þeir skoplegan gamlan majór úr hernum, Ian Duncan Smith, sem var í essinu sínu meðal gamla fólksins á kirkjubasörum í Cotswolds, en virkaði eins og álka í fjölmenningarsamfélaginu í London.

— — —

Annars þykir Wiilliam Hague mikill greindarmaður, þótt hann hafi útlitið að vissu leyti á móti sér. Frasinn "fóstur í jakkafötum" hefði getað verið saminn um hann. Ég er ekki frá því að hann hafi verið pínu óhugnanlegur á að líta þegar hann sextán ára flutti fræga ræðu þar sem hann mærði Margréti Thatcher á flokksþingi Íhaldsflokksins. Hann var svo aðeins 36 ára þegar hann var kjörinn formaður flokksins.

En Hague þurfti ekki að kemba hærurnar í formanssætinu. Þetta var líka vonlaust verkefni á þessum árum; Tony Blair valtaði yfir hann eins og eimreið. Síðan hefur Hague meðal annars fengist við að skrifa ævisögu Pitts yngri, sem varð forsætisráðherra Bretlands aðeins 24 ára. Hague hefur ekki dregið dul á að Pitt sé fyrirmynd hans.

Hann er að mörgu leyti áhugaverðari maður en David Cameron sem hefur það helst sér til framdráttar að hann minnir á Tony Blair og er til í setja öll hefðbundin stefnumál Íhaldsflokksins í loft upp, gerast ógnar meyr og miðjusinnaður – taka í rauninni upp blairisma – til að ná völdum.

Það segir sitt um hugsjónalausa pólitík nútimans að honum virðist jafnvel ætla að takast þetta.

— — —

• Senda á Facebook

Plís, allt nema flís!

Það eru prófkjör víða um land, en maður er ekki að upplifa neina æðislega spennu. Hefur ekki beint á tilfinningunni að mikilla breytinga sé að vænta eftir kosningar. Flestallt í rekstri sveitarfélaga er niðurneglt og lítt hægt að hreyfa við því; gamlir meirihlutar eru líklegir til að halda á flestum stærstu stöðunum. Það er heldur enginn ofsalegur áhugi á flokkapólitík þessa dagana.

Samt er auðvitað pínu forvitnilegt að sjá hvernig flokkarnir koma út. Framsókn rær lífróður í Reykjavík, það er spurt hvort VG nái loks að framlengja gott gengi í skoðanakönnunum fram yfir kosningar, hvort Samfylkingin nái að rífa sig upp úr doðanum, og svo er auðvitað stóra spurningin – vinnur Sjálfstæðisflokkurinn borgina?

Það veltur á að miklu leyti á Samfylkingunni. Til að Sjálfstæðisflokkurinn nái ekki meirihluta þarf hún að fá vel yfir 30 prósenta fylgi. Miklu skiptir fyrir flokkinn hvernig tekst til í prófkjörinu eftir þrjár vikur. Enn virðist ekki vera sérlega mikil stemming kringum það – svona ef miðað er við prófkjör Sjálfstæðisflokksins í nóvember.

Sjálfur hef ég ekki hugmynd um hvert þeirra er líklegast til sigurs, Steinunn Valdís, Dagur B. eða Stefán Jón. Hins vegar hitti ég sjálfstæðismann um daginn sem sagði að þeir óttuðust lækninn mest. Það gæti jafnvel verið meira í húfi. Ef Dagur sigrar er ekki ólíklegt að fram sé kominn framtíðarleiðtogi fyrir flokkinn – að minnsta kosti sér maður ekki að aðrir séu líklegri.

— — —

Svo er það umræðan um prófkjör Sjálfstæðisflokksins í Garðabæ og konurnar. Menn eru að velta fyrir sér hvort listinn eins og hann lítur út sé "sigurstranglegur" eða "sölulegur".

Staðreyndin er samt sú að sjálfstæðismenn í Garðabæ gætu stillt kókkassa eða kartöflupoka upp í fyrsta sætið og haft auðveldan sigur. Þannig er nú hið pólitíska landslag í Garðabænum.

— — —

Hvaða hugmynd hefur stjórnarandstaðan um Ríkisútvarpið aðra en að þráast við – leita í ofboði að afstöðu sem er andstæð ríkisstjórninni? Það eru ansi sterk rök sem mæla með hlutafélagavæðingu RÚV – þ.e. ef menn vilja að stofnunin dafni. Hún ætti að verða sjálfstæðari, óháðari ríkisvaldinu, fjárhagslega sterkari. Það er heldur enginn vilji fyrir að einkavæða RÚV – það er bábilja að segja að hlutafélagavæðingin sé fyrsta skrefið í þá átt. Líklega hafa sjaldan verið minni undirtektir við því að selja RÚV og einmitt nú.

Hvað óttast stjórnarandstaðan þá? Að verið sé að veikja RÚV – sem ekkert bendir til – eða kannski að öðrum fjölmiðlum verði troðið um tær með nýju rekstrarformi?

Í því tilviki væri eðlilegast að leggja til að RÚV verði bannað að hafa tekjur af auglýsingum. Það er hins vegar tillaga sem lítur tæplega dagsins ljós á sama tíma og allir einkafjölmiðlarnir eru að færast í eigu stórra auðfyrirtækja. Varla neinn þingmaður mun leggja til að Baugi – nú eða nýjum eigendum Símans og Morgunblaðsins – verði færðir meiri peningar.

En maður bíður eftir vitrænni afstöðu stjórnarandstöðunnar – einhverju sem felst í öðru en að neita að sitja í nefnd, heimta einhverja pappíra og komast kannski að því seint og um síðir að hugmyndin um sameignarfélag í eigu ríkisins, sem var hlegið sem mest að í fyrra, hafi þrátt fyrir allt verið ágæt.

— — —

Allt í lagi með skólafatnað, það gæti gengið, en ég tek undir með skólastelpunum sem ég sá í einhverjum fjölmiðli um daginn – fyrir alla muni ekki rauðar flíspeysur! Plís!

• Senda á Facebook

Um fordóma og fáfræði

Það er algengt mælskubragð núorðið að ásaka þá sem ekki eru sammála manni um fordóma. Þeir sem er núið slíkt um nasir verða yfirleitt kjaftstopp. Öllum finnst óþægilegt að fá á sig þennan stimpil. Biskupinn yfir Íslandi er sagður vera bæði fáfróður og fordómafullur. Hann vill bíða með að leyfa kirkjuvígslur samkynhneigðra. Lét falla þau orð að ekki mætti varpa hjónabandinu á sorphauga. Kannski var það ekki mjög smekkleg líking. Líklega var hann að meina hinn margfræga ruslahaug sögunnar.

Prestar hafa komið fram hver um annan þveran og sagt að þetta sé óheppilegt hjá biskupi – mistök segja þeir sem taka sterkast til orða. Einn prestur hringdi í mig og sagðist sjá straum af fólki fara út um dyrnar á kirkjunni. Ég spurði hvort hann óttaðist ekki að sjá straum af fólki fara út um aðrar dyr ef kirkjan færi að gefa samkynhneigða saman. Mér fannst eins og prestinum þætti ekkert sérlega alvarlegt að missa það fólk.

— — —

Þetta tal um fordóma er stundum svolítið billegt, þótt erfitt sé að verjast því. Margir sem hafa látið hátt um þetta mál telja sig ekki einu sinni vera kristna, sumir mundu vart hafa áhuga á kirkjunni í öðru samhengi en neikvæðu – eru jafnvel herskáir trúleysingjar eins og virðist vera dálítið í tísku meðal ungra karlmanna þessa dagana.

Sjálfur er ég kominn af kristinni fjölskyldu, hef umgengist trúað fólk allt mitt líf – án þess þó að ég telji mig hafa neitt umboð til að tala í nafni kirkjunnar. Flest af þessu fólki er gott og grandvart, umburðarlynt og kærleiksríkt, sumt hefur lifað lífi sem einkennist af mikilli fórnfýsi, en mér heyrist að margt af því eigi erfitt með að sætta sig við kirkjuvígslur samkynhneigðra. Það er ekki vegna fordóma eða fáfræði – ég vil leyfa mér að henda þeim orðum á haug – heldur viðhorfa sem er erfitt að kasta burt í einu vetfangi. Það álítur eins og biskupinn að breytingarnar séu óþægilega hraðar; samtíminn sé óþarflega ágengur og frekur.

— — —

Biskupinn yfir Íslandi hefur heldur aldrei slegið mig sem sérlega fordómafullur maður. Hann er yfirmaður kirkju sem er hætt að leggja áherslu á brennistein, helvíti, synd og útskúfun, en heldur sig meira á slóðum kærleiksboðskaparins – stundum þannig að kenningin virkar nokkuð hálfvelgjuleg.

Hins vegar mun kaþólska kirkjan seint leyfa hjónabönd samkynhneigðra – þar þykja kvenprestar til dæmis ennþá alltof rótttæk hugmynd.

— — —

Á aðeins þremur áratugum hefur miðað stórkostlega í réttindabaráttu samkynhneigðra; þetta er einhver sigursælasta réttindabarátta í mannkynssögunni. Sem er alveg frábært. Á Vesturlöndum má segja að viðhorfin hafi alveg snúist við. Núorðið njóta réttindi samkynhneigðra svo almennrar viðurkenningar að þeir sem vilja kasta rýrð á þau segja sig hálfpartinn úr samfélaginu – þykja ekki húsum hæfir. Fá til dæmis helst ekki að koma í fjölmiðla.

Þetta sýna best viðbrögðin við orðum biskups og skammirnar sem hafa dunið á honum úr öllum áttum. Fyrir margt samkynhneigt fólk hefur þessi réttindabarátta líka orðið sjálft inntak tilverunnar; það er ekki sá kimi sem hún nær ekki út í – á þá þá hliðina getur líka skort umburðarlyndi.

— — —

Jonathan Freedland skrifar grein í The Guardian þar sem hann fjallar um einkennilega þróun í lögreglumálum á Bretlandi. Hann nefnir dæmi um fólk sem hefur sætt lögreglurannsókn vegna niðrandi ummæla um samkynhneigð – fáránlegasta dæmið er um ungan háskólanema sem var handtekinn fyrir að segja að hross lögregluþjóns væri gay.

Freedland segir líka frá eldri hjónum í Lancashire sem dreifðu bæklingum um kristna trú, að eigin sögn til að vega upp á móti ritum sem fjölluðu um samkynhneigð. Þau lentu í lögreglunni vegna "hómófóbíu". Önnur dæmi um fólk sem hefur komist í kast við lögregluna vegna slíkra viðhorfa eru múslimaleiðtogi sem sagði í sjónvarpi að ekki væri hægt að sætta sig við samkynhneigð og baráttukona fyrir fjölskyldugildum sem sagði í útvarpi að samkynhneigðir ættu ekki að fá að ættleiða börn.

Við erum líklega fæst sammála þessu fólki. En við eigum heldur ekki að láta yfir okkur ganga pólitíska rétthugsun sem er gengin af göflunum, þar sem hugsanir og hugmyndir eru orðnar glæpsamlegar.

— — —

Talandi um herskátt trúleysi. Það þykir allt í lagi að lemja kröftuglega á trúuðu fólki. Í Bretlandi er nýbúið að sýna sjónvarpsþætti eftir Richard Dawkins, eitt helsta átrúnaðargoð trúleysingja, þar sem hann líkir trúnni við veirusýkingu og flokkar barnatrú með misnotkun á börnum.

Þættirnir heita Rót alls ills – hvorki meira né minna. Sjálfur boðar Dawkins hugmyndir sem byggja á "eigingjarna erfðaefninu" – það er í sjálfu sér áhugaverð kenning en heldur nöturleg. Menn eins og hann verið að boða endalok trúarbragðanna í mörg hundruð ár – við minnumst til dæmis Voltaires og frægra orða hans: Écrasez l’infâme! – en ekki enn orðið að ósk sinni.

Meira um það síðar, en nefna má að bæði kommúnismi og nasismi eru afsprengi skynsemishyggju, gerðu meira að segja tilkall til að vera einhvers konar vísindi.

• Senda á Facebook