Eyjan.is

Var George Best tragískur?

Einhvers staðar sá ég að fótboltamaðurinn George Best var kallaður tragískur. Ég veit ekki. Er maður sem drekkur sig í hel tragísk persóna? Að sumu leyti er til dæmis tragískara að dópa sig í gröfina. Sá sem er í eiturlyfjum þarf yfirleitt að niðurlægja sig mikið til að ná sér í efnið. Hann verður undirheimapersóna.

En efnaður maður sem þarf ekki annað en að fara út í búð eftir næstu flösku, hann er varla tragískur. Það er frekar að maður vorkenni honum fyrir ístöðuleysið. Hann er aumkunarverður.

George Best notaði allt til að hætta að drekka, lét til dæmis græða antabushylki í magann á sér – svo þegar hann var búinn að eyðileggja í sér líffærin var sett í hann ný lifur. Þá fór allt að gefa sig. Þegar hann dó var hann skítblankur.

— — —

Annars er sögð eftirfarandi saga af Best – hann mun raunar hafa sagt hana sjálfur:

Best er staddur á í svítu á fínu hóteli. Herbergisþjónn knýr dyra. Í rúminu er Best, drekkandi kampavín, með tuttugu þúsund pund sem hann vann í fjárhættuspili um kvöldið, en með honum í bólinu er ungfrú alheimur.

Herbergisþjónninn spyr:

"Mr. Best, when did everything start to go wrong for you?"

— — —

Það er sífellt verið að gera mál úr tiltölulega fáum hræðum sem deyja úr dópi. Í gær var til dæmis úttekt í fréttaskýringaþættinum Kompási um fólk sem misnotar læknadóp. Á sama tíma vex áfengisneysla hröðum skrefum, enda er beinlínis hvatt til hennar í opinberri umræðu – með auglýsingum og vínsnobbi.

Í grein á vef BBC segir að 5000 mans deyi árlega á Englandi og Wales vegna lifrarsjúkdóma sem tengjast áfengisneyslu – Best er svo sannarlega ekki einn á báti. Talið er að 30 þúsund önnur dauðsföll árlega tengist áfengisneyslu, en að 8 milljónir manna drekki sér til óbóta.

Ég bendi í þessu sambandi á grein á vef SÁA þar sem er vitnað í eftirfarandi orð Þórarins Tyrfingssonar:

"Ofneysla áfengis er gríðarlega kostnaðarsöm fyrir þjóðfélagið meðal annars vegna fósturskemmda, slysa, afbrota, sjálfsvíga, morða og vinnutaps svo að eitthvað sé nefnt. Talið er að allt að helmingur banaslysa í umferðinni megi rekja beint til ölvunar og sama prósentutala eigi við þegar morð eru framin. Tæpan þriðjung sjálfsvíga og drukknana má einnig rekja beint til ölvunar."

Annars staðar á vef samtakanna kemur svo fram að 600 þúsund manns hafi dáið af völdum áfengisneyslu í Evrópu árið 2002, en sú tala hækki þegar tekið er tillit til umferðarslysa og ofbeldis.

— — —

Hafa menn alveg gefist upp við að sýna kvikmyndir fyrir fullorðið fólk í bíó, nema bara á kvikmyndahátíðum tvisvar á ári? Enn hafa ekki borist hingað þrjár rammpólitískar bíómyndir sem hafa vakið mikila athygli:

The Constant Gardener, byggð á sögu eftir John Le Carré, með Ralph Fiennes í aðalhlutverki. Hún fjallar um svívirðilegt athæfi lyfjaauðhringa í Afríku, hefur fengið frábæra dóma og er talin líkleg til að hreppa Óskarsverðlaun.

Ég nefni líka tvær myndir þar sem kyntröllið George Clooney kemur við sögu. Hann þykir vera orðinn helsti forystumaður vinstrimanna í bandaríska kvikmyndaiðnaðinum, segist reyndar sjálfur ekki skammast sín fyrir að vera old time liberal.

Önnur heitir Good Night and Good Luck, er leikstýrt af Clooney sjálfum, og fjallar um sjónvarps- og útvarpsmanninn fræga Ed Murrow og árekstra hans við kommúnistaveiðarann Joe McCarthy. Myndin hefur farið mjög fyrir brjóstið á hægrisinnuðum fréttaskýrendum; meðal annars hefur hin herskáa Ann Coulter farið háðulegum orðum um Clooney – segir að hann sýni ekki fram á að McCarthy hafi ofsótt neinn sem átti það ekki skilið

Í annarri mynd sem nefnist Syriana leikur Clooney aðalhlutverkið, en leikstjóri er Stephen Gagan sem skrifaði handritið að þeirri frábæru mynd Traffic. Þetta er pólitísk spennumynd, fjallar um stórveldapólitík og olíuviðskipti í Miðausturlöndum. Clooney lét sér vaxa alskegg fyrir hlutverkið og bætti á sig fimmtán kílóum – en hefur síðar sagt að það sé máski ekki heppilegt fyrir mann á sínum aldri.

Fáum við að sjá þessar myndir í Reykjavík?

• Senda á Facebook

Leyniþjónusta Styrmis

Hann er stundum einkennilegur stíllinn sem Styrmir Gunnarsson hefur. Hann mótmælir þeim orðum forseta Íslands að Staksteinar séu nafnlaus dálkur. Það eru þeir ekki, segir hann, vegna þess að þeir eru á ábyrgð ritstjórnar. Einmitt. En hafa ekki öll blöð á Íslandi ábyrgðarmenn, stendur ekki í lögum að svo eigi að vera?

Þannig eru líklega ekki til neinir nafnlausir dálkar í blöðunum – ef marka má Styrmi.

— — —

Og Styrmir er alltaf að gefa skilaboð um svo margt sem hann veit – en segir þó ekki frá.

Tónninn er á þessa leið:

Ég veit margt merkilegt sem aðrir vita ekki, en ég kýs að láta það ekki uppi. Og þó, kannski segi ég frá ef ég fæ nógu margar áskoranir. En samt ekki. Nema ef ég neyðist til þess. Þá gæti verið að ég leysti frá skjóðunni.

Svo mjatlar Styrmir einhverju smátt og smátt út, en vegna þess að leynipukrið er svo mikið verður það óskiljanlegt fyrir almenna lesendur blaðsins. En það skiptir kannski ekki máli Ritstjórinn er bara að senda örfáum mönnum skilaboð – láta þá vita að hann viti.

Þannig er það til dæmis með skrif í Staksteinum undanfarið um Ólaf Ragnar Grímsson og för hans til Mónakó. Styrmir spyr hvort hann ætti ekki heldur að fara til Tortillaeyja í Karíbahafi?

Ha? Hvað er hér á seyði? Hvað veit Styrmir nú sem við hin vitum ekki? Á Ólafur Ragnar einhver ítök á þessum fjarlægu eyjum? Eða kannski Dorrit? Eða er verið að ýja að því að forsetinn sé í vondum félagsskap einhverra sem halda þarna til?

Af hverju er ekki skýrt frá þessu í fréttum Morgunblaðsins – eða er það einkamál leyniþjónustunnar sem Styrmir virðist reka til hliðar við sitt fasta djobb?

— — —

Og má þá ekki eins spyrja, með sama hætti og Styrmir – án þess að gefa of mikið upp – hvort ekki sé slæmt að vera í slagtogi við þá sem hafa sitt dót á Kýpur?

— — —

Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir kallar þá presta sem eru ófúsir til að gefa saman samkynhneigð pör afturhaldsseggi á heimasíðu sinni. Nú ættu menn ættu aðeins hægja á sér. Ég er kominn af kristnu fólki, leyfi mér að kalla það gott fólk og guðrækið. Yfirleitt er það líka umburðarlynt í skoðunum. Dæmir helst ekki aðra. En ég veit að sumt af því mundi eiga mjög erfitt með að sætta sig við að samkynhneigðir giftist í kirkjum.

Þetta er ekki vegna afturhalds, heldur aðallega sökum þess að viðhorfin til þess sem þykir gott og gilt hafa breyst með ógnarhraða. Sá sem hefði talað um kirkjubrúðkaup samkynhneigðra fyrir þrjátíu árum hefði verið álitinn ruglaður.

Guðrún Ögmundsdóttir, flokkssystir Ástu, leggur til að hjónabandið verði skilgreint upp á nýtt sem samband tveggja einstaklinga en ekki bara karls og konu. En af hverju bara tveggja? Hvers á fjölkvænisfólk að gjalda?

• Senda á Facebook

Vitlaust hugsað –á vitlausum stað

Stjórnmálamenn hugsa stundum dálítið einkennilega, þeir telja sig vera búna að ráðfæra sig við almenning þegar þeir eru í rauninni bara búnir að tala við aðra stjórnmálamenn og örfáa embættismenn. Svona var það til dæmis með Hringbrautina – okkur var sagt að málið hefði verið rætt fyrir löngu, það væri til einskis að þrasa um þetta. Fyrrverandi borgastjóri, Þórólfur Árnason, kallaði það að berja hausnum við stein.

Svipað er á döfinni með nýja hátæknisjúkrahúsið og allar byggingarnar sem eiga að rísa kringum Landspítalann gamla. Það er búið að ákveða þetta. Ekki minni maður en Don Alfredo hefur verið ráðinn til að koma þessu upp; það er meira að segja búið að leggja götuna sem á að flytja fólk til og frá spítalanum. Samt er það svo að enginn man eftir því að hafa tekið þátt í umræðum um þetta.

— — —

Maður fór fyrst að heyra eitthvað að ráði um hátæknispítala eftir að Davíð veiktist – nokkru síðar var ákveðið að taka part af öllum símapeningunum til að leggja í batteríið. En málið er alls ekki fullrætt. Ég hef talað við lækna og heilbrigðisstarfsmenn og mér heyrast þeir allir með tölu vera á móti því að setja niður stóran spítala á þessum stað. Þeim finnst það blátt áfram arfavitlaust.

Lýður Árnason, læknir á Flateyri, var í þætti hjá mér um daginn og sagði að það væri engin þörf á hátæknisjúkrahúsi. Að hans áliti er alltof stór yfirbygging á Landspítalanum vandamál. Háskólasjúkrahús þarf ekki meiri samþjöppun heldur þvert á móti úthreinsun, segir hann.

Annars sé vandinn geðsjúkdómar, elli, fíkniefni, hræðsla og leti. Við þurfum að hugsa betur um gamla fólkið – það verður ekki gert á hátæknisjúkrahúsi.

— — —

Það ríkir ótrúlegt miðstýringaræði í heilbrigðiskerfinu – helst skal allt einkaframtak kæft niður. Það hefur aldrei verið sýnt fram á hagkvæmni þess að steypa þessu öllu saman en samt spila allir pólitíkusar með, sama í hvaða flokki þeir eru. Það er líklega engin von til að einn stjórnmálamaður komi vitinu fyrir annan í þessu máli. Andófið mun ekki koma þaðan.

Íslendingar láta verkin tala með steinsteypu. Í anda þess er Hringbrautin lögð og í anda þess er búið að skipulegga ógurlegt magn steinsteypuklumpa á spítalasvæðinu. Enginn virðist almennilega hafa pælt í að í rauninni komast þær ekki fyrir þarna – þarna verður toðið niður austur-þýskri úthverfasamstæðu sem teygir sig í röðum upp um Þingholtin og út í Vatnsmýri.

Samt gætu þessar byggingar í raun verið hvar sem er. Landspítalalóðin er ekki miðja höfuðborgarsvæðisins. Líklega væri miklu betra að setja þetta niður við Borgarspítalann, eins og raunar var bent á skýrslu danska ráðgjafafyrirtækisins Emenor. Þar kom fram að ódýrara yrði að reisa spítala í Fossvoginum. Þar er hægt að byggja hátt upp í loftið. Þetta gæti skeikað mörgum milljörðum.

Þess hefur veirð gætt að stinga skýrslunni vandlega undir stól. Ef út í það er farið gæti þetta allt eins verið á Vífilsstöðum.

— — —

Það er talað um að að nýbyggingarnar við Landspítalann séu góðar vegna þess að þær séu svo nálægt Háskólanum og vegna þess að þær efli miðborgina. En sjúkrahús er lokað rými. Það skapast ekki líf í kringum það, læknar og sjúklingar eru ekki á þönum í búðir eða á kaffihús. Læknarnir munu eftir sem áður keyra á jeppunum sínum út í Háskóla, en þeir sem minna mega af starfsmönnum spítalanna taka strætó heim til sín. Sjúklingarnir eru svo varla að þvælast mikið.

— — —

Hornið á Snorrabraut og Hringbraut, þar sem eitt sinn var Miklatorg, hefur verið hefðbundin hefðbundin aðkoma í vestur- og miðbæinn. Nánast eins og hlið inn á svæðið kringum Tjörnina. Nú er það eyðilagt með hraðbraut og steinsteypukumböldum á báðar hendur. Allt ber þetta vott um að menn hafi enga tilfinningu fyrir samhenginu í byggðinni.

— — —

Það er ekki einleikið hvað skipulagsmálin eru að vefjast fyrir borgarstjórninni. Hvergi birtist þetta betur en allt í kringum Vatnsmýrina. Uppi við Valsvöll á að byggja blokkir, stóreflis samgöngumiðstöð við flugvöllinn, Háskólinn í Reykjavík datt óvænt ofan í Nauthólsvík og nú keppast borgarfulltrúar við að viðurkenna að Hringbrautin hafi verið mistök. Það er jafnvel stungið upp á að byggja yfir hana – sem yrði þá líklega einn stærsti bílskúr í víðri veröld.

En nú er semsagt búið að setja Alfreð í verkið. Þetta verður ábyggilega flott hjá honum ef marka má lúxusinn í Orkuveitunni. Húsgögn frá Epal i hverri stofu. Mannvirkið er bara á vitlausum stað og líklega vitlaust hugsað líka. Væri kannski ráð að kjósa um málið?

• Senda á Facebook

Pólitískir deyfðardagar

Maður man ekki eftir annarri eins deyfð í pólitíkinni og ríkir nú um stundir. Það er ekkert að gerast í þinginu – maður veit varla hvort það er starfandi eða ekki. Í dag var þrasað um að menntamálaráðherra hefði brugðið sér til Senegal. Það þótti víst ósvinna – mætti halda að menntakerfið stæði í ljósum logum. Í gær voru umræður um hvort Steingrímur J. fengi að ávarpa þingheim undir liðnum "umræður um þingstörf" eða hvort hann teldist vera að "bera af sér sakir".

Það eru engin stór deilumál í gangi. Kárahnjúkavirkjun rís hægt og bítandi. Það er hlé í Baugsmálinu. Menn hafa smá ónotatilfinningu vegna viðskiptahallans og gengis krónunnar. Annars virðist allur æsingur úr mönnum eftir að Davíð fór í Seðlabankann – undir það síðasta mátti hann varla taka til máls án þess að allir yrðu mjög pirraðir.

— — —

Til Geirs Haarde hefur sáralítið sést síðan hann var kosinn formaður Sjálfstæðisflokksins. Stundum er sagt að ekki sé gott fyrir formann flokks að vera utanríkisráðherra, en kannski býttar það engu fyrir Geir, að minnsta kosti ekki enn sem komið er. Hann er sá stjórnmálamaður sem nýtur mests trausts meðal almennings. Þarf ekki að trana sér fram. Nú er ekki tími stórra egóa, líkt og góður sjálfstæðismaður sagði við mig.

Það eru smá læti í kringum Þorgerði Katrínu vegna styttingar framhaldsskólans og hlutafélagavæðingar Ríkisútvarpsins. Hún hefur boðað að síðarnefnda málið verði afgreitt fyrir jól; það mun tæplega standast. Framsóknarmenn verða allavega tregir til þess. En að endingu verður sæmilegur friður um málið – Vinstri grænir halda því örugglega fram að til standi að selja RÚV en það er tóm vitleysa. Frumvarpið mun þvert á móti styrkja stofnunina og færa henni aukið fé í formi nefskatts.

— — —

Svo eru mál sem eru grafalvarleg en þykja svo leiðinleg að fjölmiðlamenn nenna ekki að fjalla um þau. Þar er helst að nefna ömurlegt ástand fiskstofna – þorsks og rækju. Þorskurinn er víst svo magur að hann er ekkert nema hausinn, roð og bein. Loðnan virðist vera horfin – sumir segja að það sé skýringin á sultinum meðal þorsksins.

En nú er önnur tíð en þegar ég fór fyrst að vinna í fjölmiðlum; þá voru að meðaltali svona þrjár sjávarútvegsfréttir í hverjum fréttatíma. Sagan segir að daginn sem Berlínarmúrinn féll hafi fyrsta fréttin í sjónvarpinu fjallað um fisk. Nú eru slorfréttirnar alveg úti – en fréttir af bisness eru inni. Samt mun þjóðin líklega halda áfram að lifa á þorski löngu eftir að allur hlutabréfagróði er gufaður upp.

— — —

Maður heyrir smá meldingar innan úr Sjálfstæðisflokki, að þeir séu pirraðir út í Halldór Ásgrímsson sem augjóslega nýtur sín miklu betur þegar senuþjófurinn Davíð er á braut. Þeim finnst enn að Halldór sitji upp á náð þeirra og miskunn í forsætisráðuneytinu og eru til dæmis ekki sælir með að Sigurður Einarsson, einn af erkióvinum Davíðs, sé settur yfir nefnd um Ísland sem alþjóðlega fjármálamiðstöð. Og þeir eru heldur ekki ánægðir með að annar fjandi þeirra, Alfreð Þorsteinsson, eigi að hafa yfirumsjón með uppbyggingu Landspítalans.

En þetta er ekkert alvarlegt. Bara smá núningur milli flokka sem er heldur ekki víst að muni vinna saman eftir kosningar. Mestur tíminn eftir jólin fer í bæjar- og sveitarstjórnarkosningar. En þangað til bendir flest til þess að verði mikil deyfð í pólitíkinni enda enginn Davíð til að gefa þessu lit og líf – og gera menn alveg brjálaða.

— — —

Ég nenni ekki að fara út í umræðu eins og Illugi vinur minn fitjar upp á í pistli sem ég hef raunar ekki heyrt nema óminn af. Menn geta svosem reynt að miskilja vísvitandi – að ég hafi verið að halda því fram að heimurinn þegar við Illugi og Hafliði Helgason vorum ungir hafi verið miklu betri en nú. Það er af og frá. Það eina sem ég var sagði er að hér var örugglega ekki jafn mikið fásinni og lesa má út úr umfjöllun margra fjölmiðlamanna, ekki síst þeirra sem starfa hjá miðlum 365. Hafliði sagði til dæmis í leiðara sínum sem varð kveikjan að grein minni:

"Sá heimur sem við sem nálgumst eða erum á miðjum aldri þekktum er horfinn. Sá heimur var einfaldur og auðskilinn og einkenndist af fábreytni…"

Annað var það nú ekki. Til dæmis er ég alveg viss um að maður getur fengið betri mat nú – þótt það sé kannski líka auðveldara að belgja sig út á rusli.

• Senda á Facebook

Þarf að hemja hina ofurríku?

Jonathan Freedland skrifar merkilega grein í Guardian í dag um bilið milli ríkra og fátækra. Hann telur að fyrr eða síðar muni þurfa að gera eitthvað vegna hinna ofurríku. Við séum að horfa upp á nýja stétt auðmanna sem græðir á alls kyns frjármálasýslu – upphæðir sem áður hefðu verið óhugsandi nema fyrir þá sem áttu miklar auðlindir eða höfðu gert einhverja stórkostlega uppgötvun.

Þessi stétt berist mikið á, segir Freedland. Aftur séu einstalingar farnir að setjast að í risastórum húsum í London þar sem áður voru margar íbúðir eða hýstu einhvers konar stofnanir – við erum raunar farin að sjá sömu þróun hér á Íslandi. Alls kyns flottræfilsháttur sé að aukast – Freedman segir skrítna sögu um tvo bankamenn sem fögnuðu einhverjum kaupaukanum með því að kaupa drykki fyrir 15 þúsund pund á bar í London nýskeð.

— — —

En er þetta vandamál? Truflar það mann eitthvað þótt aðrir verði ríkir? Tony Blair hefur svarað þeirri spurningu neitandi. En Freedland segir já. Það sé hættulegt fyrir samfélagið þegar misskiptingin verður of áberandi. Pínulítið eitt prósent af bresku þjóðinni sé sífellt að sölsa undir sig stærri hlut af þjóðartekjunum – hlutfallið sé nú 13 af hundraði og hafi hækkað um 7 prósentustig síðan Margaret Thatcher komst til valda 1979.

Stjórnmálamenn vilja reyndar ekkert gera í þessu, segir Freedland. En hann spáir því samt að um þetta skapist mikil umræða á næstu árum. Það sé spurning hvort þurfi að hugleiða að hækka skatta á hina ofurríku eða reyna að hemja þá með einhverjum hætti. Í því sambandi minnir Freedland á að margt fólk eigi hlut í stórum fyrirtækjum gegnum eign sína í lífeyrissjóðum – það geti notað hana til að krefjast breytinga.

— — —

Mun þessi umræða berast hingað? Við höfum séð ákveðinn hóp manna hagnast mikið á fésýslu, sækja sér ofurlaun og alls kyns bónusa og kaupauka. Það er talað um að 3000 Íslendingar eigi meira en 100 milljónir hver – þetta er eitt prósent þjóðarinnar. Hér um árið var reyndar talað um "límið" sem myndi gefa sig í samfélaginu vegna ofurlaunanna. Menn notuðu þetta orð "lím" af því þeir kunnu ekki við að taka sér í munn orðið sem þeir raunverulega meintu – jöfnuð.

— — —

Sjónvarpsstöðvar sem senda út fréttir allan sólarhringinn byggja á atburðum. Það var Persaflóastríðið 1991 sem festi CNN í vitund heimsbyggðarinnar. Aftur varð mikill uppgangur í fréttastöðvum eftir 11. september 2001 – það var þá að Al Jazzera var á allra vörum. Hið sama var uppi á teningnum í Persaflóastríðinu síðara 2003. Á milli lulla þessar stöðvar sinn vanagang – eru ekki síst notaðar af fólki sem dvelur á hótelherbergjum.

Maður ber svosem ekki Nýju fréttastöðina saman við þessa risa. En líklega vantar hana einhverja stóratburði til að stimpla sig almennilega inn. Eitthvað sem hægt er að fylgjast með í beinni útsendingu dögum saman.

Í staðinn er einhver mesta gúrkutíð sem maður man eftir á þessum árstíma – örugglega sú mesta síðan ég byrjaði með Silfur Egils vorið 1999. Það er bókstaflega ekkert að gerast. Engir atburðir, engin stór deilumál í gangi, algjör doði í stjórnmálunum. Kannski vantar svona eins og eitt eldgos?

— — —

Við Kári erum enn að velta fyrir okkur stytttunum í bænum.

Kári spurði af hverju Jón Sigurðsson hefði verið settur í styttu?

– "Hann var svo góður, " svaraði ég.

– "En af hverju var Skúli fógeti settur í styttu?" spurði Kári.

– "Hann var líka góður."

– "Var hann þá ekkert óþekkur?"

– "Nei."

– "Af hverju setjið þið mig ekki líka í styttu," spurði þá barnið.

— — —-

Bendi svo á að ég er loks kominn með mína eigin vefslóð, eitthvað sem allir eiga að geta munað. Hún er einfaldlega http://www.visir.is/silfuregils.

• Senda á Facebook

Rödd aftan úr fásinninu

Er það til marks um fjölbreytni að hafa hundrað sjónvarpsstöðvar, flestar með nokkurn veginn því sama? Raunveruleikaþáttum, sápum og fréttum. Ég er ekki viss um það. Hafliði Helgason skrifar leiðara í tilefni af opnun NFS í Fréttablaðið á sunnudag og ber þá fjölbreyttu tíma sem við lifum á saman við fásinnið sem ríkti þegar hann var ungur. Það vill svo til að þá var ég líka ungur – ég er bara nokkrum árum eldri en Hafliði.

En var lífið svona fábreytt, þurfum við kannski að vorkenna sjálfum okkur að hafa verið uppi fyrir svona þrjátíu árum? Hefur Hafliði kannski aldrei heyrt talað um zapping-leiða – það ástand þegar fólk er með fjarstýringuna fasta i hendinni, ranglar á milli ótal sjónvarpsstöðva, fúlt og vansælt, og finnur ekkert til að horfa á? Kvöld eftir kvöld. Getur samt ekki rifið sig upp.

— — —

Jú, á tímanum sem Hafliði nefnir var bara ein sjónvarpsstöð, ekkert sjónvarp á fimmtudögum, sjónvarpsfrí í júlí. En á sama tíma komu út sex dagblöð. Fullt af menningartímaritum. Það starfaði miklu meira af alls kyns félögum en nú – átthagafélög, áhugaleikfélög, kórar, Lions og Kiwanis. Þátttaka í stjórnmálastarfi var meiri; stjórnmálaflokkarnir höfðu innan sinna vébanda ótal félög sem héldu vel sótta fundi á kvöldin. Hið sama má segja um verkalýðshreyfinguna – virkni félaga var meiri en nú. Í kvenfrelsisbaráttunni var mikill uppgangur sem náði hámarki í kvennafrídeginum 1975.

Á vinstri vængnum starfaði margháttaður félagsskapur sem einkum barðist gegn heimsvaldastefnunni, en hægra megin var í gerjun uppreisn frjálshyggjunnar – það kom út samnefnd bók sem vakti mikla athygli. Þetta var alvöru hugmyndabarátta. Mötunin var langt í frá einhliða. Vilmundur Gylfason fór hamförum og vildi bylta íslensku þjóðfélagi. Helgarpósturinn var stofnaður að nokkru leyti eftir forskrift hans – einhver óháðasti fjölmiðill sem hefur verið til á Íslandi.

— — —

Í tónlist var þetta gróskumikill tími. Bítlatíminn var rétt liðinn, pönkbylgjan rétt handan við hornið – það er ennnþá verið að vinna úr þeirri tónlist sem menn uppgötvuðu þá. Merkilegt nokk var fjölbreyttara úrval kvikmynda í bíó, enda tíðkaðist þá enn að fullorðið fólk færi í kvikmyndahús. Í miðbænum starfaði öflugur kvikmyndaklúbbur sem sýndi perlur kvikmyndalistarinnar. Menningin gat hreyft við fólki – það urðu harðar deilur um sýningu á Lé konungi, barnasögu sem var lesin í útvarpinu og hvort hægt væri að skrifa bókmenntir um kjör skúringakvenna.

Það var meira lesið af bókum; listaskáldin vondu fylltu samkomuhús út um allt land. Megas gaf út bestu plötur sínar. Á kynlífssviðinu var mikið fjör – hugmyndir um frjálsar ástir frá því áratugnum áður voru enn í fullu gildi. Aids var óþekkt. Hópur ungs fólks sem ég þekkti stofnaði kommúnu þar sem allir áttu að vera með öllum. Gekk reyndar ekki vel. Það kallaðist að prófa ný sambýlisform.

— — –

Ókei. Það var ekki jafnmikið úrval af neysluvarningi og nú, bílarnir voru ekki jafn fínir, það var ekki farið jafn oft til útlanda – Maður er nefndur var í sjónvarpinu. Fólk var enn hamingjusamlega grunlaust um að til yrði fyrirbæri sem nefnist "markaðssetning". Hafliði segir í leiðara sínum að þá hafi verið allt annar heimur en nú:

"Sá heimur sem við sem nálgumst eða erum á miðjum aldri þekktum er horfinn. Sá heimur var einfaldur og auðskilinn og einkenndist af fábreytni og miklum áhrifum stjórnmálamanna á samfélagið."

Svo heldur hann áfram og segir að nú endurspegli "fjölmiðlar þá atburði og umræðu sem hæst ber í samfélagi hverju sinni" Enn megi þó greina "áhuga fyrir því að stýra umræðu samfélagsins og reyna að skapa jarðveg fyrir skoðanir sínar fremur en að greina frá þeirri umræðu sem brennur á þjóðinni".

Einmitt.

— — —

En bíðum nú við. Eru fjölmiðlarnir ekki jafnt sem áður að halda að okkur ákveðinni heimsmynd? Í skrifum Fréttablaðsins birtast til dæmis ákveðin grundvallarviðhorf sem má kalla leiðarstef blaðsins. Þessar hugmyndir eru augljóslega runnar frá fyrrverandi ritstjóra blaðsins, Gunnari Smára Egilssyni, og ganga út á að hér hafi verið algjört fásinni og eiginlega vonlaust að lifa áður en nýju kapítalistarnir komu og leystu þjóðina úr álögum. Gunnar Smári er búinn að skrifa þessa grein aftur og aftur – og nú hafa aðrir tekið upp þráðinn.

Önnur meginkenningin sem endurómar í skrifum margra penna í blaðinu er að stjórnmálamenn séu fremur til óþurftar og eigi helst ekki að skipta sér of mikið af hlutunum. Eða eins og segir í grein Hafliða – stjórnmálamenn eiga ekki að setja reglur um fjölmiðla og viðskiptalíf.

Þannig er Fréttablaðið öðru fremur málgagn ákveðins hóps peningamanna – sem nota bene þarf aldrei að lesa neitt misjafnt um sig í blaðinu. Á sama tíma er talað um ribbaldakapítalisma í öðrum fjölmiðli – það er leiðarstefið á þeim bæ.

Eins og staðan er á önnur stóra viðskiptablokkin Fréttablaðið og helminginn af fjölmiðlunum, hin er á góðri leið með að eignast Moggann. Finnst mönnum það ekkert skuggalegt?

— — —

Heimurinn var einfaldur og auðskilinn segir Hafliði – nú er hann flókinn. Má vera. Ætli raunin sé samt ekki sú að menn eiga alltaf í mestu brösum með að skilja samtíð sína? Hugsanlega eru fjölmiðlarnir líka partur af vandamálinu fremur en lausnin – ef maður lætur berast með látlausum flaumnum úr fjölmiðlum kann að vera að manni virðist heimurinn meira á hverfanda hveli en hann er. Því ef einhverjir þjást af einbeitingarskorti og athyglisbresti, þá eru það fjölmiðlar nútímans.

Meiri fréttir eru heldur ekki alltaf réttari fréttir – kannski þvert á móti. Við getum nefnt nokkur dæmi: Ef marka mátti fjölmiðla fyrst eftir árásina á World Trade Center í New York var mannfallið varla minna en 50 þúsund. Það reyndist vera innan við 3000. Svipað var upp á teningnum eftir að fellibylurinn Katrín gekk yfir suðurríki Bandaríkjanna; dögum saman var sagt að allt að tugir þúsunda kynnu að hafa farist – talan er nær 1500.

Menn muna líka þegar Fox News lýsti því yfir að George W. Bush væri orðinn forseti kosningakvöldið í nóvember 1999 – og allir aðrir fjölmiðlar fylgdu í kjölfarið eins og hjarðdýr af því þeir vildu ekki missa af fréttinni. Og loks er að nefna að þrátt fyrir látlausan fréttaflutning af tveimur Persaflóastríðum höfum við verið litlu nær um þjáningar íbúa Íraks – í því tilfelli er fremur að allar fréttirnar hafi villt um fyrir okkur en gert heiminn skiljanlegri.

— — —

Ég nefni svo í lokin Rokland Hallgríms Helgasonar. Hann er líka nokkurn veginn jafnaldri okkar Hafliða. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni reiðilestur hans yfir neyslusamfélaginu, fjölmiðlum og alls konar skrumi, heldur einungis að benda á eina eftirminnilegustu og jafnframt dapurlegustu persónuna í bókinni – mömmuna sem situr öllum stundum fyrir framan sjónvarpið sem sýgur smátt og smátt lífsandann úr henni uns hún hverfur bara. Það er hrollvekjandi lýsing.

• Senda á Facebook

Vín, tóbak og hræsni

Þegar ég var að byrja að skemmta mér fyrir, hvað – mjög löngu – voru skemmtistaðir opnir til klukkan eitt á föstudögum og tvö á laugardögum. Það var regla að allir yrðu að vera komnir inn á staðina klukkan hálf tólf – annars mátti ekki hleypa þeim inn. Það var bannað að veita áfengi á miðvikudögum, þá skyldu menn láta renna af sér.

Það þarf ekki að taka fram að bjór var ekki á boðstólum. Það tíðkaðist að veita léttvín nema með mat. Slíkir matsölustaðir voru yfirleitt ekki nema á hótelum – þannig drakk fólk ekki léttvín nema þar sem var hægt að sofa yfir nóttina.

— — —

Á áfenginu hvíldi bannhelgi. Íslendingar höfðu neyðst til að aflétta vínbanni, en bara vegna þess að Spánverjar og Portúgalir neyddu okkur til þess. Vildu ekki kaupa saltfisk annars. Þegar vín var fyrst leyft aftur var öllu glundrinu hellt í eina flösku og kallað Púrtari. Meirihluti stjórnmálamanna gekkst upp í bindindismennsku – að minnsta kosti opinberlega. Vín var selt í ljótum, fráhrindandi flöskum, því var pakkað inn í brúna bréfpoka. Menn pukruðust með vín.

Áfengisverslanirnar voru eins og vanhelgir staðir, vörunni var ekki stillt upp, fúlir karlar í löggulegum einkennisskyrtum réttu hana ólundarlega yfir borð. Það mynduðust langar biðraðir á föstudögum – allt var gert til að takmarka aðgengið. Búðunum var skellt í lás klukkan sex, á nefið á kúnnunum.

Eitt hefur svosem ekki breyst – áfengisverðið. Hugsunin bak við það er enn að draga úr neyslunni. En annað flest annað hefur tekið breytingum.

— — —

Vínbúðir eru þægilegir staðir að koma í, starfsmennirnir eru skapgóðir, leiðbeina fólki um val á drykkjum. ÁTVR er jafnvel farið að auglýsa, opnunartímar hafa verið sveigðir að þörfum viðskiptavinanna. Það gæti verið stutt í að áfengissala verði gefin frjáls. Kannski er það eina sem stendur í veginum að sumir óttast að Baugur taki þá yfir áfengissöluna í landinu.

Á sama tíma og farið er að þrengja að þeim sem hætta lífi sínu með tóbaksreykingum eða ofneyslu matar. Reykingamenn og ofætur uppskera fyrirlitningu, meðan áfengisnotendur eru eins og fínir menn, drekka eðalvín af sérlistum, geta valið úr ótal tegundum af bjór og gosi með áfengi út í, skrifa í blöð um áhugamál sín. Vín er auglýst leynt og ljóst – vín- og bjórsmökkun er staðlað dagskrárefni í magasínþáttum sjónvarpsstöðva.

Ekki sæi maður neinn svæla sig í gegnum mismunandi sortir af sígarettum í sjónvarpinu. Sígarettusmökkun er ekki í tísku. Ég held reyndar að sé bannað að nefna tóbak í fjölmiðlum – hvað þá reykja framan í sjónvarpsáhorfendur.

— — —

Útkoman úr neyslutísku síðustu ára er dálítið einkennileg – að maður segi ekki hræsnisfull. Rétthugsunin í samfélaginu hefur eytt kröftunum í tóbaksvá – og nú offitu – en áfengið hefur mestanpart verið látið í friði. Það er stutt í að reykingar verði að miklu leyti bannaðar alls staðar – það virðast ekki einu sinni ætla að verða deilur um það að reykingar verði bannaðar á veitingahúsum eftir innan við tvö ár – , en tæplega er að vænta neinna aðgerða gegn áfengisdrykkju.

Það þarf auðvitað ekki að fjölyrða um áfengisbölið. Brennivínið hefur í för með sér ótal eyðilögð líf, hjónaskilnaði, sjúkdóma, sorg og dauða. Það á þátt í meira en helmingi allra ofbeldisglæpa.

— — —

Ég bý í miðbænum. Í næstu götum gengur fólk um öskrandi á nóttinni. Ég er sem betur fer í skjóli við það. Ég er heldur ekkert að prédíka um að öllu verði lokað aftur. Vinur minn sem býr nær sollinum segir að margir séu gjörsamlega vitstola þegar líður að morgni. Strætin eru eins og yfirgefinn vígvöllur á morgnana. Margir keyra sig áfram á fíkniefnum til að geta þraukað fram á morgun.

Það er allavega víst að drykkjusiðirnir hafa ekkert breyst þrátt fyrir allt snobbið og frjálsræðisvæðinguna. Drykkjan er ennþá með þessu þunglyndislega norræna sniði og það breytist sjálfsagt aldrei.

— — —

Þetta er að uppistöðu pistill sem ég flutti í Íslandi í dag á föstudaginn. Var svo í viðtali við breska sjónvarpsmenn frá ITV um þetta efni fyrr í dag, þeir voru að skoða vínmenninguna og skemmtanalífið á Íslandi í tilefni af því að afgreiðslutími vínveitingahúsa í Bretlandi verður rýmkaður til muna eftir fáa daga. Áðan sá ég svo frétt sem staðfestir nákvæmlega það sem ég er að segja – fyrirsögnin þar er Mikil stemming á vínsýningu í Smáralind.

• Senda á Facebook

Tvennir tímar

Þegar ég var lítill voru engir hommar, ég held að ég hafi verið kominn á unglingsár áður en ég leiddi hugann að því að slíkt væri til. Vissulega voru til strákar sem höfðu eitthvað við sig sem maður áttaði sig ekki á – seinna fattaði maður að þeir voru kynhverfir. Það var ekkert sérlega vel komið fram við þessa drengi. Mér líður ennþá illa þegar ég hugsa um hann Bjögga sem var stunginn með sirklum í Melaskóla.

Úti á horni á Brávallagötu bjuggu tveir karlmenn saman, hljóðfæraleikarar. Ég komst seinna af því að þeir voru landsþekktir hommar (alræmdir hefur það líklega heitað) sem höfðu haldið til við hommaborðið á kaffihúsinu Laugavegi 11. Þeir voru frekar uppstökkir; ég man einu sinni reyndu þeir að hella vatni úr fötu yfir okkur strákana þegar við höfðum of hátt fyrir utan gluggann hjá þeim.

Löngu seinna sá ég að annar þeirra var kominn á Grund. Einhvern veginn fannst mér eins og hann hlyti að vera fyrsti yfirlýsti homminn á þeirri gamalgrónu stofnun.

— — —

Annars vissi maður lítið af þessu. "Hommi" var ekki til sem skammaryrði í orðaforða mínum og vina minna. Tímarnir eru mjög breyttir. Á landsfundi Sjálfstæðisflokkinn um daginn hitti ég kristinn mann sem var að berjast fyrir "fjölskyldugildum" á fundinum. Það þýðir einkum og sérílagi að vera á móti fóstureyðingum og auknum réttindum samkynhneigðra. Hann hafði mætt mikilli andstöðu á fundinum og sagði – "veistu, Egill, fyrir þrjátíu árum hefðu allir verið sammála mér?"

Það er líklega alveg rétt hjá honum – tabúin hafa alveg snúist á hvolf. Nú er stutt í að ættleiðingar samkynhneigðra verði samþykktar – kirkjubrúðkaup þeirra eru væntanlega á næsta leiti. Það mál er að bögglast fyrir kirkjunni: þeir sem eru með eru háværir – þeir sem eru á móti fara í felur með skoðanir sínar. Biskupinn vill greinilega vera óákveðinn eins lengi og hann getur. Tvíhöfðamenn voru samt pínu fyndnir í fréttum sínum áðan þegar þeir stungu upp á því að hommar byrjuðu á því að kvænast lesbíum.

— — —

Fleiri stórkostlegar breytingar. Í dag flutti ég pistil í Íslandi í dag um tóbak og vín, hvernig alls staðar er verið að útskúfa tóbaksneyslu en á sama tíma er landlægt vínsnobb sem er mikið lyft undir í fjölmiðlum. Þetta var ekki svona. Þá var áfengið tabú – vín var selt í ljótum flöskum og ljótum pokum – en allir reyktu eins og þeir ættu lífið að leysa. Þeir hafa ábyggilega verið flottir umræðuþættirnir þegar allir voru með sígarettur, öskubakkar út um allt og allt hulið reykjarkófi – Hollywood hefur lengi vitað hvað sígarettureykingar eru myndrænar. Þá hafa þáttastjórnendur kannski átt á hættu að deyja úr óbeinum reykingum.

Þá voru konur líka heima, sumar klæddu sig ekki yfir daginn, fannst líklega ekki taka því – voru bara heima á sloppnum. Svo komu þær út í glugga og kölluðu, yfirleitt með rödd sem var rám með sígarettureyk – "heyrðu væni, stökktu út í sjoppu fyrir mig og keyptu einn pakka af camel". Og af því börn voru vel upp alin í þá daga þorði maður ekki að segja nei.

Á annarri hæð á Ásvallagötu 9 bjó kona sem hét líklega Karitas – í mínum huga nefndist hún Kares – og stundaði þann leik að láta peningaseðil síga niður úr glugganum í tvinna. Svo hljóp maður upp á horn, í Pétursbúð, keypti sígarettupakka, batt hann í spottann og fékk að eiga afganginn. Mig minnir að þetta hafi verið fimm króna seðill með mynd af Ingólfi Arnarsyni.

— — —

Fíkniefnabók Reynis Traustasonar er öldungis ágæt og mynd þeirra félaganna góð og gagnleg. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. Hins vegar flökraði að mér sú hugsun að sumt fólk stefni í ræsið alveg frá blautu barnsbeini. Ég man eftir þessu úr barnaskóla – án þess að maður vissi alveg væri á seyði var maður farinn að sjá út þá sem ætluðu í sollinn strax í tólf ára bekk.

Árið sem ég tók fullnaðarpróf eins og það hét þá greip um sig ægilegur límfaraldur í bænum. Út um allt var sniffað módelalím og svo kveikjarabensín þegar yfirvöldin tóku límið af markaði. Í þessu stóð meðal annars hópur drengja sem var staðráðinn í að víkja út af vegi dyggðanna. Hópurinn hélt til í kringum leiktækjasal í Aðalstræti sem nefndist Rósin. Seinna var mér sagt að leiðin þeirra í ræsið hefði endanlega verið vörðuð eftir innbrot í Lyfjaverslun ríkisins þar sem var stolið miklu magni af amfetamíntöflum.

— — —

Ég átti vini og kunningja sem fóru í þetta. Um daginn hitti ég einn þeirra í Vesturbæjarlauginni. Hann er árinu eldri en ég. Ég var furðulega glaður þegar ég sá hann – hélt hann væri löngu dauður. Samt vorum við aldrei sérstakir vinir; mér fannst bara gott að vita að hann hefði lifað af.

Mér skilst þessi maður hafi verið í alls konar dópi, farið í ótal meðferðir og setið í fangelsum úti um allan heim. Hélt síðast til í Laos eða Kambódíu. Eðlilega var hann tattóveraður hátt og lágt. Að öðru leyti leit hann bara ágætlega út þrátt fyrir slarkið – og má þó eiga að hann hefur lifað ævintýralegra lífi en margur annar.

• Senda á Facebook

Sigurbogi Sturlu?

Það er betra að byggja spítala upp í loftið en yfir mikið flæmi – af þeirri einföldu ástæðu að það er auðveldara að flytja veikt fólk upp og niður hæðir með lyftum en að fara með það eftir löngum göngum. Þessi sjálfsögðu sannindi verða ekki í hávegum höfð þegar taka að rísa nýjar spítalabyggingar við Hringbrautina; vegna flugvallarins verður ekki hægt að byggja upp í loftið. Þetta verða endalausar lengjur af sjúkrahúsbyggingum.

Mörgum stjórnmálamönnum hefur verið kappsmál að sameina öll sjúkrahús á höfuðborgarsvæðinu – og helst koma þeim fyrir á sama stað. Cui bono? Enn hefur ekki verið sýnt fram á sérstakt hagræði af sjúkrahússameiningunni – þvert á móti. Og hver er tilgangurinn með að troða þessu öllu á þennan blett?

Nú er gert ráð fyrir 18,5 milljörðum króna til fyrsta áfanga bygginga við Landspítala-Háskólasjúkrahús. En það er bara fyrsta greiðslan – áætlað er að uppbyggingin standi fram um 2020. Kannski fer kostnaðurinn þá að nálgast 100 milljarða. Íslendingar láta "verkin tala" með steinsteypu.

— — —

Á það hefur verið bent – meðal annars Ólafur Örn Arnarson í grein í Læknablaðinu – að bráðastarfsemi spítalans væri betur komin í Fossvogi. Þar væri sennilega hægt að byggja ódýrar og hraðar – og upp í loftið.

Það er heldur engin ástæða til að láta stórar sjúkrahúsbyggingar taka upp dýrmætt land nálægt miðborginni. Öfugt við það sem hefur verið haldið fram skapa sjúkrahús ekki líf (eða þannig!) – þ.e.a.s. bæði starfsfólk og sjúklingar koma akandi til og frá þeim á bílum. Þetta er ekki miðbæjarsækin starfsemi eins og kallað er. Fossvogur er líka meira miðsvæðis í borgarlandinu – ef því væri að skipta væri eins hægt að ímynda sér framtíðarsvæði fyrir sjúkrahús nálægt Vífilstöðum.

— — —

Það er vegna stækkunar spítalans sem menn hafa lagt Hringbrautina þar sem hún er – eða það er að minnsta kosti sagt. Gott og vel. En það er samt engin afsökun fyrir því að hún þurfi að vera svona stór og ljót – hefði ekki verið hægt að hugsa sér minna mannvirki eða þá einhvers konar göng? Og var ekki óþarfi að gera ráð fyrir bensínstöð (Esso) við hornið á Hljómskálagarðinum?

Þorkell Sigurlaugsson viðskiptafræðingur hefur ritað margt gott um skipulagsmál. Hann skrifar grein í Viðskiptablaðið í dag og hefur eftir verktökum að það hefði verið lítið dýrara að setja götuna í stokk og líklega ódýrara ef litið er til verðmætis landsins sem fer til spillis. Þorkell segir ennfremur:

"Skipulagsmál borgarsamfélags eins og Reykjavíkur virðast enn byggja að hluta til á áratuga gömlum hugmyndum. Uppbygging sex akgreina hraðbrautar í Vatnsmýrinni er dæmi um skipulagsslys sem er óafsakanlegt nú á tímum þegar skilningur á að vera meiri á borgarskipulagi og því hvernig borgarsamflélög byggjast upp… Mistökin tengjast m.a. vanvirðingu við landrými og verðmæti þess og mikilvægi tengingar milli miðborgar Reykjavíkur, Tjarnarinnar og Vatnsmýrarinnar. Það tengist einnig því vandamáli að kjörnir fulltrúar á Alþingi og í borgarstjórn Reykjavíkur eru ekki að vinna í takt. Sumir telja að Reykjavíkurborg hafa ekki viljað fresta framkvæmdum af því ríkið var tilbúið að borga."

— — —

Sumir hafa reyndar viljað sjá Hringbrautina sem plott, ættað frá samgönguráðuneytinu. Um daginn fékk ég bréf frá manni sem útlistaði fyrir mér eftirfarandi samsæriskenningu:

Reykjavík fær gatnagerðarfé frá ríkinu (peningar sem urðu til vegna loforða Davíðs og Halldórs fyrir síðustu kosningar), en ekki nóg til að byggja neitt sem er verulega gagnlegt eins og Sundabraut eða mislæg gatnamót við Miklubraut. Það er þrýst á það frá borgarverkfræðingi og vegagerðinni að fara út í þessa færslu Hringbrautarinnar – vitandi að gatan muni skera Vatnsmýrina frá miðborginni og styrkja þannig flugvöllinn í sessi.

"Er Hringbrautin "sigurbogi" Sturlu Böðvarssonar í stríðinu um Vatnsmýrina? Ætti kannski að nefna hana Sturlu Böðvarssonar-braut?"

Skrifaði þessi góði maður.

— — —

Kolbrún Halldórsdóttir, þingmaður VG, var í Sifri Egils hjá mér á sunnudaginn. Hún var ekki í vafa um hver bæri ábyrgð á Hringbrautinni:

"Þetta voru hroðaleg mistök. Hroðaleg mistök. Og við sjáum þau auðvitað eftir því sem meira rís af þessu mannvirki að það er skelfilegt að þurfa að horfa upp á þetta. Þetta er bara nýjasta flugbrautin í Vatnsmýrinni… Auðvitað ber Reykjavíkurlistinn ábyrgð á því sameiginlega."

• Senda á Facebook

Dýr fínimennska

Magnús Þór Hafsteinsson gerir það að umtalsefni á vef sínum að samkvæmt frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2005 sem nú liggur fyrir Alþingi sé gert ráð fyrir 326 milljóna króna aukafjárveitingu til utanríkisráðuneytisins. Ofan á alla fjármunina sem er dælt þangað inn á fjárlögum. Þar af eru sendiráð Íslands að fá 276 milljónir aukalega.

Þetta er skandall, eins og Magnús bendir á. Fínimennirnir í utanríkisráðuneytinu hljóta að geta farið að fjárlögum. En háðulegast er kannski að þetta gerðist á tíma fráfarandi forsætis- og utanríkisráðherra, núverandi Seðlabankastjóra. Eins og komið hefur fram voru skipaðir þrettán nýjir sendiherrar á rúmu ári í kringum það að hann tók við utanríkisráðuneytinu.

Magnús nefnir einnig að 100 milljónum aukalega verði varið í embætti forseta Íslands. Enn meiri fínimennska. Það er alveg rétt þegar Magnús segir – "þarna eru peningarnir, við skulum bara taka þá úr utanríkisráðuneytinu og færa þá til Kasmír".

— — —

Mér er minnistæð frétt sem birtist í Fréttablaðinu fyrir ekki löngu síðan. Þar stóð að eitt af hverjum átta pundum sem væri eytt í Bretlandi rynni til verslunarkeðjunnar Tesco. "Risinn sem étur Bretland" var fyrirsögn greinarinnar. Hvernig skyldi þetta vera á Íslandi – hvað rennur stórt hlutfall af þeim peningum sem íslenskir neytendur eyða til Baugs og tengdra fyrirtækja? Ábyggilega fleiri en ein af hverjum átta krónum.

Í vor var í viðtali hjá mér Friðrik Friðriksson, gáfaður maður sem eitt sinn stóð í verslunarrekstri, kvaddi þann bransa og er nú vinsæll fararstjóri. Hann sagði að verðstríðið sem þá stóð milli stórmarkaða væri meira eða minna í plati – verðlækkunin myndi endast stutt. Verðstríðið var svosem gott meðan það stóð, en til lengdar var það ekki neytendum sérstaklega til hagsbóta. Friðrik reyndist sannspár. Verðlækkananna frá því í vor og sumar sér ekki lengur staði.

Samkeppnin á þessum tíma snerist að miklu leyti um að selja vörur undir kostnaðarverði. Þetta getur brotið í bága við samkeppnislög, enda er þetta aðferð sem hinir fjársterku beita til að koma hinum veikari á kné. Smákaupmenn hafa fæstir efni á að gefa mjólk. Friðriki Friðrikssyni var eitt sinn bannað að fara í Bónus og kaupa þar inn fyrir verslun sína – það birtust fréttir um "manninn sem mátti ekki kaupa í Bónus". En þar gat hann fengið vöruna á lægra verði en honum stóð til boða hjá framleiðendum og heildsölum.

— — —

Í fréttum í gær kom fram formaður félags kartöflubænda og talaði um afarkosti sem stétt hans má sæta frá stórmörkuðum. Þetta er vandamál út um víða veröld, en hefur verið furðu lítið rætt hérna. Framleiðendur, bændur og seljendur þurfa að sæta kúgun af hálfu stórmarkaða sem deila og drottna.

Ef framleiðendurnir makka ekki rétt hóta verslunarrisarnir að færa viðskiptin annað. Þeir borga það verð sem þeim sýnist – spyrja ekki að framleiðslukostnaðinum. Oft bitnar þetta á gæðum vörunnar; þegar stórmarkaðirnir þrýsta á freistast framleiðendurnir til að slá af gæðakröfunum og spara vinnuaflið.

Viðskiptablaðið gerir þetta að umtalsefni í leiðara þar sem er lagt út frá þeim orðum Finns Árnasonar, forstjóra Haga, að brugðist verði við tapi á fyrirtækinu með því að "endurskoða innkaup og annan rekstrarkostnað". Segir í leiðaranum:

"Hérlendis eiga birgjar hins vegar litla vörn ef stórmarkaðir fara að banka á dyrnar og krefjast aukins afsláttar til þess að borga herkostnaðinn frá því í sumar. Það er þess vegna skiljanlegt að stór hluti stjórnenda telji fyrirtæki sín mega lítils í samskiptum við þá stóru á markaðnum og skynji það sem svo að samkeppnisyfirvöld hafi ekki miklar áhyggjur af afleiðingum þeirrar samþjöppunar sem orðin er staðreynd."

— — —

Bendi svo á áhugaverða grein um banka og vaxtaokur sem birtist hér neðar á síðunni undir fyrirsögninni Stjórnlaus græðgi bankanna.

• Senda á Facebook