Eyjan.is

Af ávöxtunum skulið þér þekkja þá

Ávextir hafa leikið stórt hlutverk í stjórnmálaumræðu á Íslandi; það hratt af stað mikilli atburðarás þegar Davíð keypti vínberin í London og furðaði sig á því hvað þau væru ódýr miðað við heima. Þegar Davíð var að alast upp voru ávextir fágætir á Íslandi; þeir fengust ekki fluttir inn vegna innflutningshafta og gjaldeyrisnurls. Þetta voru fábrotnari en ekki endilega verri tímar; slagorð Silla & Valda sem þá höfðu verslanir um allan bæ var "Af ávöxtunum skulið þér þekkja þá".

Atburðarásin í leikritinu Deleríum Búbónis snýst meðal annars um þessi höft á innflutningi – þar er að finna ljóðlínuna:

Þú færð í magann þinn mjóa
melónur og vínber fín.

— — —

Nú þegar er meira frelsi á flestum sviðum streyma inn ávextir sem maður kann varla að nefna. Spurningin er hins vegar hvers vegna svo mikið af því er óætt? Lélegt, skemmt, bragðlaust. Erlendis er mikið fjallað um hvernig súpermarkaðir fletja allt út; auka úrvalið en auka það samt að vissu leyti ekki. Í súpermörkuðum er hægt að fá jarðarber allt árið – árstíðirnar þurrkast að vissu leyti út – en það er eiginlega aldrei hægt að fá jarðarber sem eru fersk og bragðmikil.

— — —

Varan er flutt langvegu – af einhverjum ástæðum er það talið hagkvæmara. Hnattvæðingunni fylgja ofboðslegir flutningar þvers og kruss um heiminn. Oftast veit maður ekki hvaðan ávextirnir koma – veltir því heldur ekki fyrir sér. Nú er nýafstaðin eplauppskera í Norður-Evrópu. Þegar ég kom í búð í Reykjavík áðan voru þar til sölu epli – frá Nýja Sjálandi.

Maður sér ekki auglýst dönsk epli, vínber úr nýrri uppskeru í Frakklandi, skógarber frá Noregi. Þegar komið er inn í súpermarkaðinn virðist úrvalið nóg, en við erum orðin vön banönum sem morkna undireins og maður kemur með þá heim, appelsínum sem eru trénaðar og bragðvondar, eplum sem virðast skínandi og fersk en eru bara sprautuð með vaxi, melónum sem eru annað hvort grjótharðar og óþroskaðar eða eins og grautur að innan.

Já. Af ávöxtunum skulið þér þekkja þá.

• Senda á Facebook

Öldruðum baráttumanni hent út

Það hefur verið nefnt sem dæmi um að málfrelsi sé fyrir bí í Bretlandi að öldruðum manni – hinum 82 ára Walter Wolfgang, gyðingi og flóttamanni undan nasistum, félaga í Verkamannaflokknum í 57 ár – var vísað út af þingi Verkamannaflokksins í Brighton fyrir að grípa fram í ræðu Jacks Straw utanríkisráðherra.

Þar sem karlinn var að hrópa "rugl" mættu fílefldir öryggisverðir, rifu hann úr sæti sínu og hentu honum út. Hann var svo tekinn í vörslu lögreglu og sagt að það væri vegna laga gegn hryðjuverkum.

Málfrelsið er þó ekki minna en svo að síðan hafa verið linnulausar fréttir um Walter Wolfgang í öllum fjölmiðlum í Bretlandi og löng viðtöl við hann á sjónvarpsstöðvum þar sem hann segir skoðun sína á flokknum, Blair, kjarnorkuvopnum og Íraksstríðinu.

Sjálfum mun Wolfgang vera dálítið brugðið við alla athyglina. Ég sá til dæmis viðtal við hann á Sky-fréttastöðinni. Þar var hann sífellt spurður að því hvort þessar aðfarir minntu hann á Hitlers-Þýskaland. Wolfgang gat ekki alveg kannast við það.

Svo var honum hleypt aftur inn á flokksþingið og þá braust út mikið lófatak. Tony Blair kom í eigin persónu og bað hann afsökunar. Sagðist vera mjög mjög leiður yfir þessu. Wolfie eins og hann er kallaður er orðinn hetja.

Þannig að kannski er málfrelsið ekki í svo mikilli hættu, ekki eins og er.

— — —

Tony Blair segist ætla að sitja sem forsætisráðherra fram að næstu kosningum – sem ættu að fara fram árið 2009. Almennt fær Blair útreið í fjölmiðlunum vegna þessa – hann er ásakaður um að hafa ekkert alvöru plan fyrir kjörtímabilið og fyrir að vera fullur af hégómaskap. Það er sagt að hann vilji komast í tölu forsætisráðherra sem hafa setið í áratug – eða jafnvel jafna árangur Margrétar Thatcher sem lafði í embætti í ellefu ár.

Blair jós Bandaríkin lofi í ræðu sinni á flokksþinginu. Samlíkingin þegar hann sagðist ekki ætla að gera eins og forsætisráðherrann sem Hugh Grant lék í kvikmyndinni Love Actually – fara að slá keilur með því að skammast út í Ameríku var pínu hallærisleg. Blair vill vera stórmenni á sviði utanríkismála: hann nýtur vísast mun meiri virðingar á erlendri grund en heima. En núorðið mistekst flest hjá honum – við tölum ekki um Írak. Vináttan við Bush aflar honum ekki vinsælda.

Á Evrópuvettvangi ætlaði Blair að gera stóra hluti meðan Bretar hafa forystu í Evrópusambandinu – því tímabili lýkur um áramót. Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í Frakklandi var mikið talað um kosti "blairismans" í Evrópu. En það hefur lítið gerst. Í Þýskalandi er ekki einu sinni ríkisstjórn; Blair hafði vonast til að geta komið á góðu sambandi við hina markaðssinnuðu Angelu Merkel. Hann vonaðist líka til að Nicolas Sarkozy kæmist til meiri áhrifa í Frakklandi. Þar er ástandið nú þannig að forsetinn er heilsuveill en forsætisráðherrann de Villepin er skáld með létta napóleonsóra og sérstakur óvinur Blairs og Bush.

— — —

Á meðan fær leiðtogakjörið hjá Íhaldsflokknum á sig æ meira yfirbragð farsa. Flokksmenn tala í alvörunni um að kjósa leiðtoga sem gæti tapað með sæmd eftir fjögur ár – komist skammlaust frá kosningunum 2009. Markið yrði svo sett á kosningarnar 2013; það er jafnvel rætt um að þá verði hægt að kalla William Hague aftur til forystu.

Fráfarandi formaðurinn, Michael Howard, barðist fyrir því að reglunum um leiðtogakosninguna yrði breytt. Það var fellt í flokknum; til þessa þurfti tvo-þriðjuhluta atkvæða og nægði ekki þó megnið af þingmönnum Íhaldsins og almennum flokksmönnum vildu breytingar. Þetta er talið áfall fyrir Howard. Hann hverfur á braut og hefur í raun ekki áorkað neinu.

Því verða það almennir flokksmenn í Íhaldsflokknum sem velja á milli tveggja frambjóðenda í kosningu. Þetta er mestanpart eldra fólk; áður hefur komið í ljós að það hefur smekk fyrir mönnum á borð við Ian Duncan Smith – mönnum sem eru gjörsamlega á skjön við meirihluta breskra kjósenda. Þetta tryggir líka að leiðtogakjörið tekur óratíma; hinir óvægnu bresku fjölmiðlar hafa langan tíma til að stúdera veikleika frambjóðendanna, hvað þeir eru lítilfjörlegir miðað við forvera sína, og hvað flokkurinn er nú gamaldags og fáránlegur.

— — —

Leiðtogakjörið hjá Íhaldsflokknum er svona eins og borgarstjórnarkosningar í Reykjavík; endaleysa sem alltaf hægt er að grípa til þegar ekkert annað er í fréttum.

• Senda á Facebook

Á skrifstofu Wiesenthals

Simon Wiesenthal var ungur arkitekt með bjartar framtíðarvonir. Svo dundi helförin yfir, hann bjargaðist úr morðvélinni og starfaði sem "nasistaveiðari", þótt ekki kærði hann sig um þessa nafnbót. Hann andaðist í síðustu viku, 96 ára að aldri. Það var næstum eins og hann vildi gæta þess að lifa alla sem áttu þátt í Helförinni.

Ég rifja hér upp fund sem ég átti með Wiesenthl í Vínarborg árið 1987, en annars birtist ítarlegt viðtal mitt við hann í Helgarpóstinum í apríl þetta ár.

— — —

Á dyrabjöllunni stendur einfaldlega Dokumentationszenter. Þetta er ekki hús sem lætur mikið yfir sér, nýleg og sviplaus skrifstofubygging. Helst gæti maður ímyndað sér að þarna inni störfuðu tannlæknar eða endurskoðendur. Einu sinni var þarna hverfi gyðinga; þess fólks sem Adolf Hitler á einsemdarárum sínum í Vín kallaði "sorann og skítapakkið að austan". Núorðið er fátt eftir sem minnir á gyðingdóm; kippkorn þarna fyrir ofan er falleg lítil gata sem heitir Judengasse og við hana tvær sýnagógur.

Maður gengur í átt að Dónárskurðiinum og kemur inn í lítið útskot á vegg þar sem gömul grá kona situr vörð yfir einu af fáum minnismerkjum sem hafa verið reist um þann ótölulega fjölda austurrískra gyðinga sem voru myrtir á tíma nasista. En á skrifstofunni er ekkert skilti, ekkert fyrir utan þetta litla nafnspjald Dokumentationszenter, fjórða hæð til hægri. Á stigapallinum situr letilegur lögreglumaður með stóra vélbyssu í kjöltunni, dyrnar eru kirfilega læstar og mér er ekki hleypt inn fyrr en ég hef gert nákvæma grein fyrir erindi mínu.

— — —

Þarna er semsagt vinnustaður Simons Wiesenthal sem fjölmiðlar freistast oft til að kalla "nasistaveiðara", þótt sjálfur kæri hann sig lítið um þá nafnbót – áttræðs öldung sem er löngu orðinn þjóðsagnapersóna í lifanda lífi, lifandi minnismerki um ódæðisverk Hitlers og þriðja ríkis hans. Skrifstofan er full af gamaldags skjalaskápum, sumir eru opnir til hálfs; i þessum skjalabunkum er að finna ótal mannsævir, glæpamenn, fórnarlömb – hörmungarsögu tuttugustu aldarinnar. Manni finnst eins og gólfið hljóti að sligast undan þunganum.

Ég spyr Wiesenthal hvort hann hafi einhvern tíma rekið slóð stríðsglæpamanna til Íslands. Hann hugsar sig um, segir svo að sig reki ekki minni til þess.

— — —

Wiesenthal er lágvaxinn maður, kvikur í hreyfingum þrátt fyrir aldurinn, talar með handaslætti og á það til að hækka róminn þannig að röddin verður hvell. Hann tekur mér mjög vingjarnlega, ég sit hátt í þrjár stundir á skrifstofu hans.

"Það er líka lögregluvörður heima hjá mér," svarar hann þegar ég vek máls á byssumanninum á stigapallinum. "Fyrir nokkrum árum var komið fyrir sprengju í húsinu mínu. Við fáum iðulega hótunarbréf, oft þetta tvö-þrjú á viku. Ég sakna þess þegar líður vika án þess að mér berist hótanir. Þá grunar mig að þeim finnist ég ekkert girnilegur lengur. En fólk sem sendir bréf hefur yfirleitt ekki þor til að koma hótunum sínum í verk. Þeir sem senda engin bréf eru miklu hættulegri."

— — —

Simon Wiesenthal hefur varið bróðurpartinum úr ævi sinni í að rekja slóð stríðsglæpamanna, nasista sem með einhverjum hætti komust undan í stríðslok. Þetta hefur verið starf hans í hátt á fimmta áratug, allt frá því að hann bjargaðist úr fangabúðum nasista. Á þessum tíma segist hann hafa haft til umfjöllunar meira en sex þúsund mál og honum telst svo til að honum hafi tekist að koma um ellefu hundruð stríðsglæpamönnum í hendur yfirvalda víðs vegar um heiminn. En hann bætir við að sér sé meinilla við slíka tölfræði:

"Fyrir ári var einn af aðstoðarmönnum mínum á kafi í svona útreikningum. Ég sagði honum að þetta væri ekki sport. Við erum að fást við blóð og tár. Fyrir mér eru þessir atburðir ljóslifandi, þeir gerðust í gær. Oftast missa menn persónulegt samband við viðfangsefni sitt eftir nokkra hríð, það verður ekki annað en hversdagslegur vani. Þannig starfar lögreglan. Við náum oft betri árangri en lögreglan vegna þess að hjá okkur er starfið ekki vani. Þegar fólk kemur til mín og ber vitni og það grætur, þá græt ég með því."

— — —

Þegar Austurríki var innlimað í Hitlers-Þýskaland bjuggu nær tvöhundruð þúsund gyðingar í Vín. Nú eru þeir ekki nema nokkur hundruð og flestir aldurhnignir. En þrátt fyrir að íbúar Austurríkis hafi ekki gengið síður hart fram í gyðingamorðum en Þjóðverjar, segir Wiesenthal að hann sé og verði Austurríkismaður:

"Ég er fæddur Austurríkismaður. Faðir minn barðist fyrir Austurríki og lét lífið á Rússlandsvígstöðvunum 1915. Ég var eitt ár í Bandaríkjunum og þótti það nóg. En maður sem gegnir starfi á borð við mitt hér í Austurríki getur ekki átt eintóma vini. Ég hef ekki gefist upp vegna þess að ég lifði af. Það er ekki alltaf auðvelt að lifa af. Ég verð stöðugt að réttlæta fyrir mér hvers vegna ég lifði af en ekki hinir. Mér finnst ég þurfa að koma í staðinn fyrir aragrúa af fólki. Þar er margt fólk sem var betra en ég, greindara en ég. Stundum finnst mér ég vera ekkert annað en staðgengill þessa fólks. Ég er orðinn gamall maður. Þegar ég vakna á morgnana verkjar mig í líkamann. En ég fer ekki á nein eftirlaun. Ef ég læt af starfi mínu liggur ekkert annað fyrir mér en að sitja heima og bíða dauðans. Ég kysi frekar að hann kæmi að óvörum."

Wiesenthal segir að náttúrlega hefði hann viljað lifa allt aðra og betri tíma. Áður en helförin dundi yfir hafi hann verið ungur arkitekt með bjartar framtíðarvonir:

"En eftir harmleikinn gat ég ekki byggt hús. Ég var barnslega einfaldur og hélt að hægt væri að endurreisa réttlætið í heiminum á fáum árum. Ég var ennþá í flóttamannabúðum þegar ég hóf þetta starf. ´Eg átti enga peninga. Ég skrifaði greinar í blöð til að eiga fyrir frímerkjum og símareikningum. Og ég komst að því að það verður ekki snúið aftur þegar maður hefur færst slíkt verkefni í fang, ekki síst þegar maður veit að skrifstofa manns er sú eina í heiminum. Þá er einfaldlega ekki hægt að loka."

— — —

Eitt af því sem ég spurði Wiesenthal um var þjóðarsekt – hvort heilar þjóðir gætu verið sekar um glæpi. Þetta var meðan á Waldheim-málinu stóð í Austurríki; Wiesenthal sagði í viðtalinu að Waldheim væri kjáni, kannski lygari, en örugglega ekki morðingi.

Á þessum tíma var mikið rætt um hvort Austurríkismenn hefðu nógsamlega verið hreinsaðir af glæpum nasismans – einhvern veginn tókst Austurríki eftir stríðið að láta líta svo út að það hefði verið þolandi – fórnarlamb – í stríðinu en ekki gerandi. Samt er staðreynd að margir stórtækir stríðsglæpamenn komu frá Austurríki; þar á meðal Alois Brünner, næstráðandi Eichmanns, sem Wiesenthal tjáði mér að hann leitaði mest á þessum árum. Hann var þá í felum í Sýrlandi. Ekki er vitað með vissu hvort Brünner er lífs eða liðinn.

Wiesenthal var hins vegar harður á því, og það hefur mér alltaf fundist minnisstætt, að sekt leggðist ekki á heil samfélög:

"Í mínum huga er sekt einstaklingsbundin en leggst ekki á heilar þjóðir eða samfélög. Ég mun aldrei ásaka gervalla þýsku þjóðina, rétt eins og ég þoli ekki að heyra alla gyðinga verða fyrir ásökunum. Gyðingar hafa orðið fyrir barðinu á svokallaðri þjóðarsekt í 2000 ár. Sem gyðingur verð ég að vera afar varkár að gjalda ekki í sömu mynt."

— — —

Wiesenthal var sannur húmanisti, líklega hörkutól í aðra röndina en samt kom hann mér fyrir sjónir eins og mikill tilfinningamaður. Baðaði út höndum og talaði af ástríðu um hluti sem hann hafði líklega sagt þúsund sinnum áður. Sennilega er hann eftirminnilegasti maður sem ég hef hitt.

En hann var líka baráttumaður sem stóð í deilum við ýmsa menn – ekki síst Bruno Kreisky, jafnaðarmann sem lengi var kanslari í Austurríki. Það var kyndugt að Kreisky var líka af gyðingaættum. Svo umdeildur var Wiesenthal að hann fékk til að mynda aldrei friðarverðlaun Nóbels. Var hann þó verðugri en ýmsir sem þau hafa hreppt.

• Senda á Facebook

Léleg sápa

Um helgina breyttist Baugsmálið endanlega í sápuóperu. Með forsíðufrétt DV um ástir Jónínu og Styrmis , einkaspæjaranum sem var sendur á Jón Gerald og síðan innkomu Arnþrúðar Karlsdóttir – sem stormaði upp á sjónvarp með tölvupóst þar sem Jónína á að heimta hvítan jeppa. Í dag finnst manni þetta bara vera endaleysa; leikrit með persónum sem haga sé óskiljanlega illa – skrifað af höfundi sem er farinn að missa tökin á efninu.

Allir leikendur með tölu eru farnir að virka mjög ósýmpatískir. Í Dallas héldu allir með JR af því hann var svo mikill skúrkur. En er hægt að halda með einhverjum í svona sápu?

— — —

Hafi verið tilgangur með fréttaflutningnum sem hófst í Fréttablaðinu á laugardaga að sýna fram á að málið væri runnið undan rifjum forystu Sjálfstæðisflokksins hefur það líklega mistekist. Þetta nær ekki að vera Watergate. Það er vitað um illan hug Davíðs til Baugs en tengslin er fjarska óljós. Það er ekki alveg nóg að fullyrða um Davíð eins og Karl Th. Birgisson í Blaðinu í dag: "Hans menn vissu hvað hann vildi."

Og því ber Davíð pólitíska ábyrgð – segir Kalli.

— — —

Hlutur Styrmis er hins vegar mjög sérkennilegur. Ekki get ég ímyndað mér að ritstjórn Morgunblaðsins hafi liðið vel á fundinum með honum í gær. Sá raunar ekki betur en að annar aðstoðarritstjórinn væri fölur og fár í sjónvarpsviðtali sem var tekið eftir fundinn.

Styrmir vildi ekki birta fréttir af Baugi (og ekki heldur af samráði olíufélaganna) en hann taldi hins vegar sjálfsagt að standa í makki gegn fyrirtækinu bak við tjöldin. Hann vildi fremur búa til fréttir en að birta fréttir. Bak við þetta er einhver einkennilegur hégómaskapur, þörf fyrir að gera sig merkilegan – af hverju hafði Styrmir til dæmis samband við Jón Steinar og Kjartan fremur en einhverja aðra lögfróða menn? Til hvers að blanda nánustu vinum forsætisráðherrans í málið?

Tekur stjórn Morgunblaðsins þetta virkilega gott og gilt – og líka þegar Styrmir segist hafa alls kyns vitneskju um Baug sem hann sé að hugsa um að birta? Ha? En maður á svosem ekki von á að stjórnin hafi mjög þroskaðar hugmyndir um blaðamennsku. Mestur áhrifamaður í stjórn Árvakurs er núorðið Kristinn Björnsson, einn höfuðpaurinn í olíumálinu.

— — —

Hæstiréttur úrskurðar um framhaldið á næstu vikum. Það mæðir mikið á dómurunum að sjá í gegnum allt moldrykið. Sérfróðir menn um lögfræði spá því við mig að Hæstiréttur muni senda málið aftur niður í Héraðsdóm til efnismeðferðar – að minnsta kosti stóran hluta þess.

— — —

Davíð hverfur úr ríkisstjórninni í dag. Þetta er fyrsti dagurinn síðan vorið 1991 að situr ríkisstjórn á Íslandi þar sem Davíð er ekki innanborðs. Manni verður hugsað til Davíð og Jóns Baldvins þegar þeir komu glaðbeittir úr Viðeyjarferjunni þetta vor. Þeir voru flottir saman en kærleikurinn entist ekki lengi.

• Senda á Facebook