Eyjan.is

Óvænt brotthvarf Bryndísar

Menn virðast vera alveg gáttaðir á Bryndísi Hlöðversdóttur, að hún skuli hætta í pólitík af sjálfsdáðum. Tiltölulega ung kona. Þetta er fáheyrt. Gerist bara ekki!

Yfirleitt þarf að rífa þingmenn út úr þingsalnum með harmkvælum – þeir ákveða ekki bara að erindi sínu sé lokið og hætta sisvona. Er furða þótt sumir álíti að hér búi samsæri að baki?

Bryndís á auðvitað hrós skilið.Og ég er viss um að hún er ekki að hliðra til fyrir Ingibjörgu Sólrúnu. Hún hefur áður sýnt að hún er ekki knúin áfram af blindum pólitískum metnaði – til dæmis ákvað hún af sjálf að hætta sem þingflokksformaður Samfylkingar fyrir fáum árum. Þá var það einnig af persónulegum ástæðum. Hún hafði gengið í gegnum skilnað og átti tvö ung börn.

Manni verður hugsað til umræðna á flokksþingi Framsóknarflokks þar sem var talað um að fækka ráðuneytum. Það er gott og blessað eins og ég hef áður fjallað um. Vandinn er bara sá að hingað til hefur ekkert verið að marka svona tal. Ráðherrum hefur haldið áfram að fjölga – það eru sífellt fleiri sem þarf að koma á jötuna. Síðan 1999 hafa þeir verið tólf talsins. Ráðherraembættin eru notuð til að leysa innanflokksvandamál – embætti forseta Alþingis hefur svo verið haft eins og skiptimynt í hrossakaupunum.

Um leið og Árni Magnússon reifaði þessa hugmynd talaði hann um að heppilegt gæti verið að koma upp embættum aðstoðarráðherra. Einmitt. Það á að fækka ráðuneytunum, gera þau stærri og voldugri – en halda samt eftir nóg af feitum djobbum til að svala metnaði flokksmanna sem telja sig hafa þjónað vel.

— — —

Það er merkilegt að Bifröst, þessi stofnun sem hefur alið svo margan framsóknarmanninn, skuli vera orðin slíkt samfylkingarhreiður. Nú kemur Bryndís þangað inn, Magnús Árni Magnússon aðstoðarrektor sat á þingi fyrir Alþýðuflokkinn um tíma og var virkur í Samfylkingunni í árdaga hennar, Runólfur Ágústsson rektor er jafnvel talinn vera framtíðarþingmaður fyrir flokkinn. Hvað varð um arfleifð Framsóknarflokksins á Bifröst? Mér skilst þó að enn hangi þar mynd af Jónasi á Hriflu á vegg.

— — —

Ögmundur Jónasson fjallar um fjármálaspillingu á ágætum vef sínum. Þetta er mál sem mörgum er hugleikið, það hef ég fundið á sterkum viðbrögðum við viðtali sem ég átti við Jónínu Benediktsdóttur fyrir nokkrum vikum. Með sínum hætti hefur Jónína reynt að komast til botns í fjármálalífinu hér og það virtist fólk kunna að meta.

Mörgum finnst að fjölmiðlarnir hafi brugðist því hlutverki að fjalla nógu vel um þetta – eignatengslin, blokkirnar, hvaðan peningarnir koma. Ég er ekki frá því að það sé rétt. Fjölmiðlarnir eru allt of kurteisir við jöfra viðskiptalífsins – of flæktir inn í net hagsmunanna. Ef fjölmiðlarnir fjölluðu af sömu ákefð um viðskiptalífið og átök í Framsóknarflokknum í Kópavogi liti þetta dálítið öðruvísi út.

Ögmundi hafa borist lesendabréf þar sem einkum er fjallað um þá skrítnu atburðarás sem varð þegar S-hópurinn svokallaði eignaðist Búnaðarbankann og svo væntanlega sölu Símans – sem hugsanlega gæti komist í hendur sömu aðila. Með þessu birtir hann fræga mynd af Ólafi Ólafssyni og Finni Ingólfssyni, trúnaðarmönnum Framsóknar í viðskiptalífinu, sigri hrósandi eftir að þeir hafa náð að tryggja sér bankann.

Því má svo hnýta aftan við þetta að þingmenn Framsóknarflokksins í Reykjavík buðu þingfulltrúum á flokksþinginu í kokkteil síðdegis á laugardaginn – boðið var haldið í húsakynnum VÍS við Ármúla…

— — —

Ekki hafði ég þrek til að horfa á Óskarsverðlaunin í nótt. Ég er gamall aðdáandi Clints Eastwood – ekki síst frá þeim árum þegar hann var í spaghettivestrunum, týpan sem hann lék þar er einhver óborganlegasta söguhetja allra tíma. Myndin Unforgiven var líka góð – þar lék hann sér skemmtilega með hörkutólsímyndina. Nú er Eastwood að fá verðlaun fyrir mynd sem hlýtur að teljast með þeim lakari sem hafa fengið þessa viðurkenningu. Það er pínu sorglegt.

Margir vonuðu að Martin Scorsese fengi verðlaunin; hann er án efa hinn mikli meistari amerískrar kvikmyndagerðar sem nú er á lífi. Hins vegar hefði verið hallærislegt ef hann hefði hlotið verðlaun fyrir The Aviator sem er í hópi slappari mynda hans. Einn stærsti skandall í sögu Óskarsins er þegar Dances with Wolves vann fremur en Goodfellas – meistaraverk Scorseses.

Annars sýnir verðlaunahátíðin að síðasta ár var afar lélegt í kvikmyndagerðinni í Hollywood. Þar ríkir algjör listræn ládeyða. Á þessu ári hefur ekki margt komið fram sem bendir til að það ætli að breytast.

— — —

Frétt frá Fox News í Bandaríkjunum um kynþáttavandamál í úthverfi í Malmö hefur vakið mikla athygli í Svíþjóð. Lýsingin á ástandinu þarna er að sönnu nokkuð hrikaleg. Ég veit ekki hvort hún er sönn. Þið getið séð sjálf og reynt að dæma um. Slóðin er:

http://aeonflux.exctazy.org/brl/misc/welcome_to_sweden.mpg.

• Senda á Facebook

Hefur Bush rétt fyrir sér?

Gæti verið að Bush hafi rétt fyrir sér? Þessu veltir Claus Christian Malzhan, greinarhöfundur hjá þýska tímaritinu Der Spiegel, fyrir sér í grein sem hefur vakið mikla athygli bæði austan hafs og vestan. Malzhan nefnir heimsókn Ronalds Reagans til Berlínar 1987, en þá var hann með eindæmum óvinsæll í Þýskalandi. Reagan tók sér stöðu við Berlínarmúrinn og sagði stundarhátt: „Herra Gorbatsjov, rífðu niður þennan vegg!“

Fyrir þetta var mikið grín gert að Reagan í þýsku pressunni – ræðan hans var vissulega full af hvimleiðum klisjum.Tveimur árum síðar féll Múrinn. Engan þýskan stjórnmálamann hafði órað fyrir því. Þeir höfðu hæðst að Reagan og talið hann veruleikafirrtan draumóramann, líklega bjána. Svona væri ekki alvöru pólitík.

Greinarhöfundur spyr hvort heimsókn Bush til Þýskalands í síðustu viku sé að einhverju leyti svipuð. Hann ræðir hversu Evrópubúar og Bandaríkjamenn séu ólíkir, veltir fyrir sér hvort Evrópumenn nú eins og þá geti ekki ímyndað sér að heimurinn breytist – þeirra viðmið séu þjóðfélög gærdagsins. Kannski séu Bandaríkjamenn hæfari til að sjá fyrir breytingar, enda búi þeir í miklu hreyfanlegra samfélagi.

Kannski, segir Malzhan, fá íbúar Sýrlands, Írans og Jórdaníu þá flugu í höfuðið að losa sig við ríkisstjórnir sem kúga þegna sína, svona líkt og íbúar Austur-Þýskalands. Það hafi til dæmis ríkt þögn hjá kjaftastéttunum í Evrópu í fáeina daga eftir kosningarnar í Írak; rétt eins Þýskalandssérfræðingar þögnuðu 9. nóvember 1989 þegar Múrinn féll.

Hér má lesa grein Malzhans í enskri útgáfu.

— — —

Þeir sem vilja byggja samgöngumiðstöð í Vatnsmýrinni hafa örugglega aldrei ferðast með strætó. Fyrir fólk sem þekkir strætisvagnana hljómar samgöngumiðstöðin eins og geðveiki. Þetta verður enn einn útúrdúrinn í alltof gisnu leiðakerfi. Ég bendi til dæmis á að ef maður vill fara úr Vesturbænum upp á Stöð 2 á Lynghálsi með strætisvagni er Loftleiðahótelið einn af fjölda útúrdúra á leiðinni. Þar kemur einstöku sinnum útlendingur um borð í vagninn. Ferðalagið tekur yfirleitt ekki minna en 45 mínútur.

Í Vatnsmýrinni er nákvæmlega enginn sem þarf að taka strætó. Fólk fer ekki með strætó út á flugvöll og tekur svo vélina til Akureyrar. Þeir sem koma úr flugvélum fara ekki upp í strætó. Í rauninni er líka út í hött að hafa rútustöð þarna líka – það eru nákvæmlega engin tengsl milli rútuferða og flugsins.

Um flugvöllinn fara sirkabát 1000 manns á dag, líklegt er að sú tala dragist saman eftir að framkvæmdunum á Kárahnjúkum lýkur. Það er óskiljanlegt að þurfi að byggja miðstöð fyrir meira en milljarð fyrir þessar fáu hræður og sveigja svo samgöngukerfið í borginni að því.

Þetta er ekkert annað en absúrdismi. Eini tilgangurinn með samgöngumiðstöðinni er að festa flugvöllinn í sessi. Og í þessu makkar borgarstjórnin með.

— — —

Umræðan um Evrópumálin á flokksþingi Framsóknar var að sönnu nokkuð óvænt. Maður hefur eiginlega ekkert heyrt talað um Evrópu í mörg ár; það er líkt og engum hafi þótt vera neinn hiti í málinu í langan tíma. Hvernig stendur þá á þessu? Helgi Hjörvar var í þættinum hjá mér í dag og kastaði því fram að þetta væru spunalækningar á háu stigi – það væri verið að tala um Evrópu til að framsóknarmenn færu ekki að tala um einhver önnur mál, miklu óþægilegri. Þannig væri Evrópuumræðan eins konar reykbomba – það sem heitir „wag the dog“ á amerísku.

Annars var þetta forvitnileg atburðarás. Halldór Ásgrímsson kom ábúðarmikill í pontu og sagði að sjálfur Bondevik hefði hringt áhyggjufullur í sig. Tillögurnar voru þrásinnis sendar aftur í nefnd – útvötnuðust stöðugt. Steingrímur Hermannsson stóð upp og sýndi hvað hann hann hefur mikið autoritet í flokknum. Niðurstaðan var loks sú að Evrópuaðild eigi „hugsanlega“ að ræða.

En auðvitað eiga framsóknarmenn hrós skilið fyrir að tala um þetta. Gamli Evrópuandstæðingurinn Bondevik er löngu hættur að vera afdráttarlaus varðandi ESB; hann hefur sagt að margt hafi breyst og hann sé að íhuga málið. Daginn sem Norðmenn vilja fara inn erum við á hraðleið þangað líka – það er óumflýjanlegt.

— — —

Sérstök upplifun er að ganga yfir Lækjartorg snemma á laugardags- og sunnudagsmorgnum, áður en mannafli og bílar frá hreinsunardeildinni koma á vettvang til að þrífa ógeðið. Út um allt eru glerbrot, umbúðir utan um skyndibitamat, sígarettustubbar, ælublettir á víð og dreif, fuglar að gæða sér á herlegheitunum. Vantar bara nokkrar rottur til að fullkomna myndina.

Sóðaskapurinn er ótrúlegur. Klukkan er hálf níu að morgni. Hér og þar er fólk að tínast burt úr skemmtanalífinu, ölvaðir menn sem rangla um, drattast og drullast, einir sér eða í óásjálegum hópum. Svo koma hreinsibílarnir og þá hverfa ummerki næturinnar furðu fljótt.

Það er engin furða þótt Vigdís Finnbogadóttir segi að ungt fólk á Íslandi sé sóðar. Hún virðist hafa komið niður í bæ á þessum tíma og spyr íviðtali í blaðiVerslunarskólans hvort ungt fólk kannist ekki við ruslafötur?

Fólk af minni kynslóð var alið upp í átakinu „hrein torg – fögur borg“ – einhvern veginn skánaði umgengnin. En er það virkilega svo að þurfi að reka stanslausan áróður fyrir svo einföldum hlut? Annars mun þetta víst vera alþjóðlegt fyrirbæri; ég las einhvers staðar að það væri til dæmis áberandi að miklu meira rusl væri skilið eftir á stórum rokkhátíðum úti í löndum en áður.

— — —

Bendi svo á að umræðuna um trúarbragðakennslu sem var talað um í Silfrinu í dag er að finna í neðanmálsgreinum við þennan pistil.

• Senda á Facebook

Kofahöfuðborg heimsins

Birtist í DV 26. febrúar 2004

Ég hef verið að reyna að halda þræði í umræðunni um Laugaveginn. Hún fór vitlaust af stað og hefur ekki komist á réttan kjöl aftur. Í æsingnum hafa menn ekki einu sinni vitað hvaða hús þeir voru að tala um. Myndasíða í DV sem umræðan hefur að miklu leyti byggt á var full af villum. Einn helsti talsmaður húsfriðunarstefnu kom í viðtal og gagnrýndi niðurrif á húsi sem stendur alls ekki til að rífa. Því var haldið fram að 25 hús væru dæmd til niðurrifs – í raun eru það 22 hús sem á kannski að rífa. Þrjú skástu húsiná niðurrifslistanum voru þar fyrir misgáning.

Í rauninni hefði verið hægt að taka allt annan pól í hæðina og segja að með deiliskipulaginu sé staðfest vernd meira en 40 húsa. Þannig sé þetta stórkostleg húsfriðunaraðgerð.

Nenna blaðamenn ekki úr húsi?

Fárið sem hefur gripið um sig er svo ofsafengið að það hefur tæplega verið hægt að koma vitglóru inn í umræðuna. Fréttaflutningurinn hefur verið mjög einhæfur, DV hefur hamast, Morgunblaðið virðist stefna á að mynda bandalag með einstrengingslegustu verndunarsinnunum. Hví hefur fjölmiðlunum ekki einu sinni tekist að skýra frá því um hvaða hús er að ræða? Skyldi ástæðan vera sú að blaðamenn fara ekki út úr húsi – nenna ekki lengur öðru en að taka upp síma?

Nú er komið á stúfana fólkið sem alltaf rýkur upp þegar minnst er á framkvæmdir. Næst á að rokka gegn niðurrifi á Laugaveginum. Meira að segja Stuðmenn klofna út af málinu – hluti sveitarinnar verður á Laugaveginum, hinir í Vatnsmýrinni að rokka gegn flugvelli.

Göngutúr um Laugaveg

Ég fór í göngutúr um Laugaveginn í gær. Hafði áður aflað mér upplýsinga hjá borgarskipulaginu um hvaða hús mætti rífa. Það liggur ekki alltaf í augum uppi. Húsnúmerin eru ógreinileg – hvar byrjar eitt hús og annað tekur við? Ég fór inn í búðirnar og var sagt að fjöldi fólks hefði verið þarna áður í sömu erindagjörðum. Ég staðhæfi að eftir þennan göngutúr er ég mest undrandi á því að ekki eigi að jafna fleiri hús við jörðu. Ömurlegar byggingar sem ég hefði samstundis treyst mér til að dæma til niðurrifs fá að standa áfram. Af húsunum sem leyft verður að rífa sá ég varla neitt hús sem væri þess virði að berjast fyrir – kannski eitt eða tvö.

Ég fór í ræktina og hitti Pál Óskar. Hann rifjaði upp fyrir mér orð Monty Python mannsins Terrys Jones í þættinum How Do You Like Iceland? Jones sagðist hvergi hafa séð jafn marga kofa og á Íslandi. Við værum kofahöfuðborg heimsins.

Vel unnið skipulag

Margt hefur verið vitlaust gert í skipulagsmálum í Reykjavík og það er ekki að breytast – ég er til dæmis fullur efasemda um að fara allt í einu að hrúga Háskólanum í Reykjavík niður á einu frímerkinu úti í Vatnsmýri. Sá flutningur kemur meira eða minna til með að snúast um kröfur um bílastæði. En nú ber óvænt svo við að nokkuð vel virðist hafa verið staðið að skipulagi Laugavegarins. Fyrir utan að auka og bæta verslunarrými er meginhugmyndin sú að hafa byggðina nokkuð háa norðanmegin götunnar til að auka skjól, en lágreistari sunnanmegin til að sól skíni í götunni.

Þetta er ástæðan fyrir því að mun fleiri hús verða rifin oddatölumegin við götuna, norðanmegin; satt að segja er ég nokkuð undrandi á sumum kofunum sem eiga að fá að standa áfram sunnanmegin hennar. Síðan verða notaðar ýmsar aðferðir til að hækka húsin við norðanverða götuna; það er, það að byggja ofan á þau eða jafnvel undir sum þeirra. Þannig hefur verið bent á að ekki þurfi endilega að rífa Laugaveg 11, heldur mætti auka notagildi hússins með því að bæta einni hæð ofan á það

Óbeit á fúnkis

Aðalviðfansefnið og miklu forvitnilegra en verndunarþrasið er hvað á að koma í staðinn. Í gegnum alla umræðuna skín megn vantrú á íslenskum arkitektum, eins og ekki sé hægt að treysta þeim til annars en að vinna spjöll. Þess vegna sé ekkert hægt að framkvæma. Það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir arkitektastéttina hvað af henni fer vont orð. Hluti af þessu er óbeit á módernisma í arkiitektúr. Skæðasta birtingarmynd hans, fúnkísstefnan, táknaði á sínum tíma algjört rof frá fyrri hefðum í húsagerðarlist. Það var byrjað á núlli, eins og fortíðin væri ekki til. Nú, fjórum kynslóðum síðar, hefur almenningur ekki enn sætt sig við hagnýtisstefnuna. Þvert á móti – henni er kennt um að hafa eyðilagt borgir í stórum stíl. Samt er hún ennþá ráðandi.

Því er nú rætt um að taka mið af eldri hefð í endurbyggingu Laugavegsins. Að arkitektunum verði sniðinn svo þröngur stakkur að ekki verði hægt að gera neina vitleysu. Það á að stofna „rýnihóp“ til að marka stefnuna. Spurningin er bara af hverju á að taka mið. Í Kaupmannahöfn, Bergen eða París, væri það ekki vandamál – borgarmyndin hefur mjög eindreginn stíl. Hér ríkir algjört sundurleysi, nánast glundroði. Hvar á að leita fyrirmynda?

Bárujárnsstíllinn

Sumir hafa bent niður í Aðalstræti, á hótelbyggingarnar sem eru að rísa þar. Þarna sér maður einhvers konar tilbrigði við horfin hús, gömlu Uppsali og Fjalaköttinn. Arkitektum þykir þetta ekki fínt – það er talað um „kits“. Það er nokkuð til í því. Framkvæmdin minnir dálítið á Nikolaihverfið í Austur-Berlín. Þar ákváðu kommarnir að endurreisa elsta hluta Berlínar sem hafði verið eyðilagður í stríðinu. Smekkleysi þeirra var hins vegar óbrigðult. Þeir endurbyggðu til hálfs – neðsti hluti húsanna virkar nokkuð upprunalegur, en svo lítur maður upp og þá blasir við groddaleg steinsteypan.

En tilraunin í Aðalstræti er samt áhugaverð og ekki nema von þótt spurt sé hvort ekki sé hægt að halda áfram að byggja borgina í þessum stíl? Bárujárnshúsin þykja jú afar íslensk – en eru það samt ekki. Þau eru ekki úr íslensku efni, heldur eru þetta norsk katalóghús sem komu hingað tilsniðin og númeruð og voru svo sett saman. Húsin eru mörg í svonefndum schweitzer-stíl; norskir byggingameistarar voru á þessum árum undir áhrifum frá byggingarlagi svissneskra fjallakofa. Upprunalega voru þetta timburhús, en svo fúnaði timbrið utan af húsunum í rysjóttri veðráttunni og þá var neglt utan á það bárujárn, ódýrasta efnið sem fannst.

Klassískur Reykjavíkurstíll

Annar stíll sem mætti líta til er nokkuð sem kalla mætti klassískan Reykjavíkurstíl. Þetta eru hús sem voru reist á fyrstu áratugum 20. aldar – af einhverjum ástæðum varð ekki framhald á byggingu slíkra glæsihúsa í bænum. Kannski vegna fátæktar eða smásálarháttar.

Maður sér í hillingum ef Reykjavík hefði verið byggð með þessu lagi. Þarna má nefna nokkur hús sem standa meðfram þorpsgötunni frá Aðalstræti og upp Laugaveg: Egils Jacobsen húsið þar sem nú er Rex, Café París, gamla Verslunarbankann þar sem í eina tíð var Skóverslun Lárusar, Sólon Islandus, verslunarhús Guðsteins Eyjólfssonar, og húsið þar sem nú er Biskupsstofa, en þar var lika búðá blómaskeiði miðborgarinnar og kallaðist Verslun Marteins Einarssonar.

Viðbygging sem Bolli Kristinsson reisti við verslunina 17 er í þessum stíl – maður hallast að því að það sé best heppnaða nýbygging á Laugaveginum.

Sporin hræða

Sporin hræða auðvitað. Það hafa verið byggð svo mörg skelfilega ljót hús í bænum, þeim hefur verið drullað niður án tilits til umhverfis síns, ekki var hugsað um neitt annað en byggingamagn og brútal nytjasjónamið. Mörgum finnst það framandi hugmynd að rífa nýleg hús – en vissulega má farga mörgum þeirra. Af þessum sökum er ekki furða þótt menn velti fyrir sér hvort ekki sé heppilegra að endurbyggja gömlu húsin á Laugaveginum frekar en að leggja út í misráðin ævintýri.

Eftir göngutúrinn um götuna er ég sannfærðari en áður að það sé ekkert vit í því. Mörg þessara húsa hafa aldrei verið neitt, þeim er ekki viðbjargandi – endurbyggingar væru ekki annað en aumkunarverðar falsanir. Það væri örugglega hægt að nota peningana í eitthvað merkilegra en að gera Nikebúðina, Blúsbarinn eða Shanghæ að einhverju sem þessi hús aldrei voru. Þetta eru kofar, byggðir af skelfilegum vanefnum – úr þessu verður ekki Legoland eða Árbæjarsafn með stúlkum í upphlut og rjómapönnukökum.

Ekki sjarmerandi sundurleysi

Ég blæs líka á tal um sjarmerandi sundurleysi. Þetta er óskapnaður. Það þarf að losna við brunagaflana, portin, sundin sem skera götumyndina þannig að hún verður eins og illa tenntur sveitamaður. Það þarf að fullbyggja borgina – það er lélegt ef við ráðum ekki við það verkefni vegna vanmetakenndar. Í greininni mæli með klassískum viðmiðum, en það má kannski líka biðja um að hugarflugið fái að aðeins að njóta sín – að eitthvað annað verði haft að leiðarljósi en geld nytjasjónarmið og nánasarháttur. Vinur minn sem ég ræddi við nefndi tvo meistara í þessu sambandi: Gaudi og Hundertwasser, arkitekta sem hleyptu hugarflugi inn í sköpun sína en varla neinn hefur þorað að fylgja.

Marxistar á Alþingi

Annað þessu skylt: Pólitíkusar eru í fári út af ofþenslunni á húsnæðismarkaði. Umræðan sem um hana geisar er furðuleg. Maður sem ég hitti sagðist hissa á því hversu margir marxistar eru á Alþingi. Það eru meira að segja komnar fram hugmyndir um að setja lög á lóðaverð – eða kannski einhvers konar lóðaskömmtunarnefnd. Skrítið er að heyra stjórnmálamenn segja að þeir hafi ekki áttað sig á því að stóraukið framboð af lánsfé myndi leiða til verðhækkana.

Það eru ýmis skringileg viðskipti sem blómstra í þessu árferði, braskarar landsins hafa einhent sér inn á húsnæðismarkaðinn. Byggingaverktakar taka lán í bönkum til að kaupa lóðir, þeir fá svo aftur lán til að byggja húsin, bankinn kemur svo aftur að sölu húsanna, hann lánar kaupandanum fyrir kaupverðinu – með veði í þessu sama húsi sem bankinn hefur fjármagnað og er svo gott sem eigandi að. Þetta er skringilegur matadorleikur og kannski engin spurning að það eru aðallega bankarnir sem halda uppi háu húsnæðisverði.

Lóðaskortssöngurinn

Í svona ástandi er svosem ekki annað að gera en bíða. Kannski tapa einhverjir peningum. Til langs tíma litið er mesta hættan þó sú að borgarskipulagi verði kastað út um gluggann. Fasteignabransinn er knúinn áfram af gróðafíkn, það er enginn gaumur gefinn að góðu skipulagi eða fagurfræði. Byggingameistarar heimta meiri lóðir og pólitíkusar og fjölmiðlar kyrja með af einstakri skammsýni. Mér er tjáð að þegar séu merki um að gæðum húsbygginga fari hrakandi. Í svona þensluæði er hætt við að verði hrúgað upp fleiri Norðlingaholtum og Smárahverfum. Eftir nokkur ár sitjum við svo uppi með hrylling sem ekki er hægt að fjarlægja aftur.

Lóðaskortssöngurinn er líka skrítinn í ljósi þess að það eru ekki einbýlishús sem vantar. Eftir að lánaþakið fauk af var hægt að koma í verð húsnæði sem áður hafði verið erfitt að selja, framboð af stórum eignum jókst, en á sama tíma er skorturinn mestur á minna húsnæði fyrir ungt fólk sem streymir inn á markaðinn eins og aldrei fyrr. Það vantar litlar íbúðir fyrir þetta fólk – helst miðsvæðis svo það þurfi ekki að eyða ógnarfjárhæðum í rekstur bifreiða.

Ofverndunarstefna eða bílastæðismi

Það þarf að þétta byggðina. Auð og niðurnídd svæði út um allt eru til stórkostlegrar óprýði. Um leið er miðborginni nokkur háski búinn í svona ástandi. Verktakar kaupa hús til niðurrifs, hættan er vissulega sú að verði hrúgað upp kumböldum og ekki skeytt um annað en nýtingarhlutfall. Þess vegna eigum við að ræða um hvernig við viljum byggja, fagurfræði ekki síður en notagildi. Umræðan er því miður afskaplega vanburða, annars vegar ríkir bílastæðisminn og kvak um meiri lóðir en hinum megin geisar ofverndunarstefnan. Það er erfitt að komast milli þessara öfga. En það er kominn tími til að rífa sig upp úr þessu.

• Senda á Facebook

Örnólfur, Kristinn og Gunnar

Meðal gesta í Silfri Egils á sunnudaginn eru Örnólfur Árnason, Gunnar Birgisson, Sveinn Aðalsteinsson, Hanna Birna Kristjánsdóttir, Kristinn H. Gunnarsson, Sigríður Dögg Auðunsdóttir, Jón Valur Jensson og Sigurður Hólm Gunnarsson.

Örnólfur er höfundur bókanna Á slóð kolkrabbans og Bankabókarinnar. Bækurnar fjölluðu um viðskiptalífiðá Íslandi eins og það var upp úr 1990. Örnólfur mun ræða þann veruleika, Háskólasjóð Eimskipafélagsins, hlutabréfaeign stjórnenda þess, fákeppni og einokun – og hinar miklu breytingar sem hafa orðið í viðskiptalífinu síðan þá. Leiða þær kannski á endanum til sömu niðurstöðu – fákeppni og einokunar?

Jón Valur Jensson og Sigurður Hólm Gunnarsson ræða heitt deilumál – kristindómskennslu í skólum, innrætingu og trúboð, siðferðisuppeldi og fjölmenningu og ýmislegt þessu tengt.

Kristinn H. Gunnarsson kemur í þáttinn af flokksþingi Framsóknarflokksins, en kosning þar fer fram stuttu eftir að þættinum lýkur.

Í þættinum verður einnig fjallað um samsæriskenningar sem tengjast 9/11 og hvernig hryðjuverkaógninni er beitt til að rétta herskáa stefnu stjórnvalda í Bandaríkjunum og Bretlandi.

Þátturinn er á dagskrá á Stöð 2 klukkan 12 á hádegi og er svo endursýndur seint um kvöldið. Hann er í opinni dagskrá. Einnig er hægt að sjá hann hér í Veftívíinu.

• Senda á Facebook

Heyrðu Bush?

Fréttamynd ársins birtist án efa á baksíðu DV í morgun Það stendur reyndar ekki hver tók myndina, hún mun vera komin frá erlendri fréttastofu. En eins og aðrar frábærar fréttamyndir segir hún meiri sögu en ótal orð.

Hérna er myndin. „Heyrðu Bush?“

— — —

Afstaða Vinstri grænna til kaupa ríkisins á hlut Reykjavíkur í Landsvirkjun er beinlínis stórfurðuleg. Nú hefði maður haldið að VG hefði fagnað sölu á þessum hlut – borgin hefur sáralítil áhrif á stórákvarðanir í virkjanamálum þótt hún eigi svo mikla hlutdeild í orkurisanum. Það kom glögglega fram í deilunum um Kárahnjúka. Maður skyldi líka ætla að borgin gæti notað þá miklu fjármuni sem þarna losna.

Í staðinn leggast Vinstri grænir í sjálfvirka andstöðu líkt og svo oft áður. Hún er byggð á því að hætta sé á að ríkið, kaupandi hlutarins, einkavæði Landsvirkjun að kaupunum loknum. Reykjavíkurborg á semsagt að halda sínum hlut í gíslingu, hanga á honum til að koma í veg fyrir að ríkisstjórnin ráðstafi Landsvirkjun eins og hún vill.

Annað: Það hefur verið sagt í mín eyru af andstæðingum Kárahnjúkavirkjunar að hún hefði líklega aldrei verið byggð af einkafyrirtæki – forsendan fyrir þessu öllu sé ríkisreksturinn, gamaldags „iðnaðarsósíalismi“. Það hafi beinlínis legið á að byggja virkjunina áður en kæmi til álita að einkavæða Landsvirkjun. Samt hafa Vinstri grænir nú allt í einu slíka ofurtrú á Landsvirkjun, fyrirtæki sem þeir hafa fjandskapast út í árum saman, að þeir vilja alls ekki að það fari úr höndum ríkisvalds sem notar það til að reisa stórvirkjanir út og suður . Skrítið.

— — —

Í framhaldi af grein sem ég skrifaði í DV á laugardaginn og birtist hér á vefnum var mér bent á að Hörður Sigurgestsson, fyrrverandi forstjóri Eimskips, hefði setið í Háskólaráði árum saman sem fulltrúi „þjóðlífs“. Hann var líka í húsnæðis- og skipulagsnefnd Háskólans þar sem margsinnis var fjallað um byggingu háskólatorgs – það á að verða miðpunktur háskólasvæðisins og er að verða að veruleika fyrir fé sem Björgólfar láta renna úr Háskólasjóðnum sem rætt er um í greininni.

Það er kyndugt að á sama tíma og Hörður gegndi ábyrgðarstöðum upp í Háskóla, sátu hann og félagar á Háskólasjóði Vestur-Íslendinga eins og ormar á gulli.

— — —

Lítill pistill sem ég skrifaði um kristindómsfræðslu í fyrradag hefur valdið miklum umræðum, það hafa komið sirka fjörutíu andsvör við greininni. Einhverjum þótti klaufalegt að ég skyldi nefna kristni í sömu andrá og íslamska hryðjuverkamenn. Ég fatta reyndar ekki tengslin. Má þá ekki alveg eins nefna tengsl trúboðs og lélegs hljóðfæraleiks (Guðlaugur Jónsson), tengsl trúboðs og sjálfsmorða (Jonestown) eða tengsl trúboðs og asnalegs klæðaburðar (söfnuður Bhagwans)? Trú á sér ótal birtingarmyndir – sú sem er einna minnst herská er íslenska kirkjan.

Annars skil ég ekki að það sé svo óskaplegt mál að verið sé að kenna dálítinn kristindóm – jafnvel þótt slæðist inn í skólana stöku bænir. Það er bara fals að vilja skrifa kristnina út úr sögunni í nafni einhverrar fjölmenningar. Á löngum tíma hafa þróast gildi þessa samfélags sem við búum í – það er engin goðgá að fullyrða að líklega séu þetta mannúðlegustu og bestu samfélög sem nokkurn tíma hafa verið til á jörðinni. Kristnin á þar talsverðan hlut. Þetta eru gildi sem á að rækta, ekki hlaupa í felur með.

— — —

Ágúst Borgþór spyr á bloggvef sínum hvar bókmenntirnar séu í bókmenntaþætti sjónvarpsins. Í síðasta þætti var eytt löngum tíma í að tala um spennusögur – aðallega eftir sænska konu sem heitir Lisa Marklund og skrifar þriðja flokks sjoppulitteratúr. Fyrst byrjuðu svona smágælur við lágmenningu, svo varð hún allsráðandi. Það er talað um að mörkin milli lág- og hámenningar hafi þurrkast út. Vonandi þýðir það ekki að hámenningin drukkni endanlega í ruslinu. Gústi segir að það myndi koma meira á óvart að heyra talað um sænska ljóðlist í svona þætti en sænskar glæpasögur.

— — —

Egill: Kári, vilt þú eignast litla systur?

Kári: Neiiii….

Egill: Má hún vera hjá mömmu og pabba?

Kári: (hugsar sig um) Hún má vera hjá mömmu sinni og pabba…

• Senda á Facebook

Ávani verri en heróín

Hunter S. Thompson skaut sig um daginn, ég veit ekki hvað það kom mikið á óvart. Áhugi hans á byssum var þekktur og líka á brennivíni og dópi – það er varla góð blanda, sérstaklega ekki þegar menn verða gamlir. Í hillunni hjá mér er gamalt eintak af bók eftir Thompson, mikilll doðrantur, The Great Shark Hunt, safn af greinum og bókarskrifum. Þegar ég var um tvítugt þótti mér þetta óskaplega skemmtilegt – var sífellt að vitna í þetta.

Thompson var í fararbroddi í þeim hópi sem kallaðist „nýja blaðamennskan“ upp úr 1970 (hinn aðalgæinn var Tom Wolfe). Aðferð þessara manna var að setja sjálfa sig í miðpunkt, hafa fullt af skoðunum, prófa hlutina á sjálfum sér – líka þótt það þýddi að fara í botn mannfélagsins -tjá sig af slíkum ákafa að stundum var eins og textinn væri að springa.

Sumt af þessu var mjög hressandi á sínum tíma, þótt annað virki dálítið þreytandi núorðið. Thompson gerðist meðlimur Hells Angels mótorhjólagengisins og var barinn í klessu. Frægust er þó hin mikla eiturlyfjaferð hans til Las Vegas sem er lýst í bókinni Fear and Lothing in Las Vegas. Þetta varð síðar að kvikmynd eftir Terry Gillam – Johnny Depp lék Thompson. Mér þótti sú bók nokkuð yfirdrifin, kannski hafði ég ekki nægan áhuga á eiturlyfjum, en hins vegar var stórkostlegt að lesa Fear and Loathing on the Campaign Trail þar sem er lýst kosningabaráttu Richards Nixons 1972. Svona hafði maður ekki áður séð skrifað um stjórnmál – pólitíkusarnir fengu það óþvegið, ekkert var dregið undan.

Fræg lýsing Thompsons á Nixon er að hann hafi verið fulltrúi myrkrar, illgjarnrar og ólæknandi ofbeldishneigðrar hliðar á bandarísku þjóðarsálinni.

— — —

Annars eru önnur orð eftir Thompson sem ég hef stundum vitnað til þegar ég hef orðið mjög leiður á blaðamennsku eða örvæntingarfullur vegna þess að ég er fastur í þessu fagi. Þetta er úr formála bókar sem nefnist Generation of Swine, í lauslegri þýðingu:

„Ég hef eytt hálfu lífi mínu í að reyna að losna út úr blaðamennsku, en ég er ennþá fastur í henni – lágkúrulegri atvinnugrein, ávana sem er verri en heróín, einkennilega drungalegri veröld fullri af beisku fólki, fyllibyttum og lánleysingjum. Hópmynd af tíu helstu blaðamönnunum í Bandaríkjunum væri minnisvarði um mannlegan ljótleika. Þetta er ekki fag sem laðar til sín mikið af smörtu fólki, ekki alþjóðlegt þotuliðið eða Calvin Klein týpur. Sólin sest í eldrauðu ljóshafi fyrir austan Casablanca áður en blaðamaður kemst á forsíðu People tímaritsins.“

Svo er spurning hvernig þetta eldist hjá Thompson? Líkt og önnur blaðamennska eru skrif hans mjög bundin tíma sínum. Skáld geta hins vegar ratað á að skrifa eitthvað sem lifir lengi ef þau hafa heppni og hæfileika. En Thompson er vissulega athyglisvert fyrirbæri og áminning á tíma þegar blaðamennska er að miklu leyti komin í sjónvarp í eigu auðhringa – og ástundendur hennar eru upp til hópa meiningarlausir, meðalmennskulegir jámenn eins og lesa má úr meðfylgjandi skopmynd.

— — —

1962 kom tónskáldið Stravinsky aftur til Rússlands en hann hafði verið útlægur þaðan síðan í byltingunni. Meðal þeirra sem hann hitti var tónskáldið Shostakovits. Þetta var frekar erfiður fundur, báðir höfðu með sér nokkuð þungan pólitískan farangur. Þannig að framan af fór þeim lítið á milli nema vandræðaleg þögn og einsatkvæðisorð. Svo varð öðrum hvorum þeirra á að nefna Puccini – og þá segir sagan að hafi glaðnað yfir þeim báðum. Þarna fundu þeir nefnilega sameiginlegan flöt – að þola ekki Puccini. Gátu þeir skrafað um það góða stund.

Jónas Sen var í viðtali hjá mér í Silfri Egils á sunnudag. Hann er yfirlýsingaglaður – líkti gömlu óperunum við „muzak“. Ég hallast frekar að því að vera sammála honum. Þetta gamla steríla listform er eins og að fara í vaxmyndasafn – verst þó þegar reynt er að poppa það upp. Samt þýðir líklega ekki mikið að bjóða upp á nútímaóperur – fólkið vill ekki sjá þær. En það er alveg jafn galið að setja upp Tosca í húsi sem rúmar fjögur hundruð manns og hætta svo eftir tíu sýningar vegna þess að annars yrði tapið alltof mikið. Þannig verður fjöldinn sem getur komist á þessar sýningar álíka mikill og á þremur sýningum í Háskólabíói. Það er alveg rétt hjá Jónasi – þetta er ópera í skókassa.

— — —

Nú er komið í ljós að hið mikla Laugavegsmál er að hluta til byggt á vitlausum upplýsingum. Staðhæft var að til stæði að rífa tvö ágæt hús – sem svo er alls ekki ætlunin að fjarlægja. Mér er ókunnugt um hvort vitleysan er komin frá blaðamönnum eða starfsmönnum borgarinnar. Þetta eru Laugavegur 17 þar sem er franska barnafatabúðin og Laugavegur 20 þar sem er Kaffi List. Í gær birtist til dæmis viðtal við Guðjón Friðriksson í DV þar sem hann mótmælti því að fyrra húsið yrði rifið – á öðrum stað í blaðinu var svo sagt að ekki stæði til að rífa húsið!

Þannig er öll þessi umræða byggð á vondum upplýsingum og tilfinningasemi. Menn ættu að skoða málið aðeins áður en þeir tala. Það mun til dæmis enginn geta sagt mér að byggingarnar sem hýsa Nikebúðina, Shanghæ eða Blúsbarinn séu menningarverðmæti.

Pétur H. Ármannsson, sérfræðingur í byggingalistarsögu, var í þættinum hjá mér á sunnudag. Hann talaði um að aðalmálið væri hvernig væri byggt þarna – hvað kæmi í staðinn? Það má hugsa sér að mörkuð verði stefna um útlit nýbygginga á Laugaveginum. Þetta þarf ekki endilega að vera í bárujárnsstíl – það er líka hægt að benda á mjög fallega viðbyggingu við verslunina 17 sem Bolli Kristinsson reisti fyrir nokkrum árum. Líklega er það best heppnaða nýbygging á Laugavegi.

— — —

Bendi svo á nokkur ný lesendabréf hér neðar á síðunni.

• Senda á Facebook

Meiri kristni

Sigurður Hólm Gunnarsson, ungur maður sem ég hef talsverðar mætur á, kemur fram í sjónvarpi í gær og er orðinn varaformaður félags sem nefnist Siðmennt. Hann mótmælir því að kristnifræði sé kennd í skólum. Hefur veður af því að sumir kennarar láti börnin biðja bænir. Telur að þeir sem eru ekki kristnir geti orðið fyrir einelti- þetta gengur ekki í fjölmenningarsamfélagi segir Sigurður.

Nú vill svo til að við erum á kristnu menningarsvæði. Við erum sprottin úr menningu sem hefur verið kölluð júdeo/grísk. Kristnin er samofin sögu þjóðarinnar í meira en þúsund ár – í því sambandi má hvetja menn til að lesa bókaflokk Péturs Gunnarssonar, Skáldsögu Íslands, þar sem hann rekur saman örlög þjóðarinnar og kirkjunnar með listilegum hætti. Ekki hægt að skilja menningu okkar nema að hafa þekkingu á kirkju og kristni. Einhver óljós fjölmenningarhyggja kemur ekki í staðinn fyrir það. Í raun held ég að fremur ætti að kenna meiri kristni heldur en minni – það má svo láta smá íslamstrú og búddisma fylgja með ef menn vilja.

Magnús Kjartansson, einn harðasti baráttumaður kommúnista á síðustu öld, þótti frábær pistlahöfundur. Ein helsta ástæðan fyrir því var hvað Magnús var biblíufróður, hann var sífellt með biblíutilvitnanir á hraðbergi sem hann setti oft í eitrað samhengi. Samt held ég að Magnús hafi verið trúleysingi. En hann skildi menningarlegt gildi kristininnar.

— — —

Dálítið er skrítið að fylgjast með framgöngu framsóknarmanna vegna þenslunnar á húsnæðismarkaði. Þeir eru í hálfgerðu fári yfir þessu. Í morgun er Árni Magnússon félagsmálaráðherra til dæmis í viðtali við Fréttablaðið og segist ekki hafa grunað að 90 prósenta lán Íbúðalánasjóðs gætu haft þessi áhrif. Það hafi verið ómögulegt að sjá þessa þróun mála fyrir.

Samt var nú búið að skrifa um þetta fram og aftur og vara við því að þetta gæti leitt til ofþenslu. Kannski var ekki talað nógu hreinskilnislega um það í kosningabaráttunni síðustu, en það er engin leið að halda því fram að ekki hafi verið búið segja fyrir um þessa þróun. Hafa ráðherrar ekki heil ráðuneyti undir sér til að spá í svona hluti?

Eins og sagt var í þættinum hjá mér í gær: Hvað vilja framsóknarmenn gera í þessu, nú þegar bæði bankar og Íbúðalánasjóður bjóða þessi miklu lán? Ætla þeir kannski að reyna að kjafta verðið niður aftur?

— — —

Ég kveikti á sjónvarpinu seint í gærkvöldi. Þar var verið að sýna leikna breska mynd um mennina sem frömdu hryðjuverkið 11. september 2001. Þetta var ansi áhrifamikil mynd. Hún var fremur á lágværu nótunum, það var ekki verið að útmála þessa menn sem einhver skrímsli, en samt fannst mér koma skýrt fram hversu fyrirlitlegir þeir eru – ungir menn afvegaleiddir og ofstækisfullir.

Þeim varð tíðrætt um niðurlægingu sem þeir hefðu orðið fyrir – hún var ein réttlætingin fyrir verkum þeirra. Hvaða niðurlæging skyldi það vera sem kallar á slíka hefndaraðgerð? Er það nokkuð annað en minnimáttarkennd gagnvart Vesturlöndum og framförunum sem þar hafa orðið meðan hinn íslamski heimur stendur í stað?

Manni varð satt að segja hálf flökurt að horfa á þessa siðblindu vitleysinga.

— — —

Fyrirnokkrum árum skrifaði ég grein þar sem ég lýsti hinni undarlegu tegund af geðvonsku sem einkennir stjórnmálavefinn Vef-Þjóðviljann. Á síðustu árum hefur vefurinn raunar verið að færast meira í áttina til menntaskólahúmors. Í gær birtist þar til dæmis grein um tóbaksbann á veitingahúsum og var þar sett fram gagnrýni á persónu sem þeir nefna Björg Siv Juhlin Friðleifsdóttir.

Nokkru síðar í greininni stendur svo „Björg Siv, sem við skulum kalla Siv…“

Er þetta fyndið?

Ég heiti Egill Óskar Helgason. Væri einhver betur settur í rökræðu við mig ef hann færi að kalla mig Óskar? Eða væri það ekki aðallega til marks um að viðkomandi sé asni?

Annars notar Vef Þjóðviljinn líka mikið orðið „svokallaður“. Svokallað hitt og þetta. Það er stílbragð sem er löngu hætt að virka. „Vef-Þjóðviljinn svokallaður“ – ha ha ha.

• Senda á Facebook

Fínir menn

Afhending Háskólasjóðsins í síðustu viku vekur upp ýmsar hugrenningar – ekki allar jafn fagrar. Jú, manni verður auðvitað hugsað til Vestur-Íslendinganna sem gáfu þessa fjármuni af miklum stórhug, fórnfýsi þeirra og ræktarsemi. Hugsjón þessa fólks sem hafði flæmst burt af gamla landinu var að efla menntun meðal þjóðarinnar. Það setti fjármuni í hendur manna sem vissulega ávöxtuðu þá nokkuð vel, en notuðu þá í eigin þágu með mjög bíræfnum hætti.

Annað sem kemur upp er stæk óbeit á einkaframtaki – öllu sem ekki fer með einhverjum hætti gegnum ríkið. Það kemur dálítið á óvart. Og svo vekur þetta upp minningar um gamlan tíma í viðskipta- og þjóðlífi, þegar örfáir hrokafullir viðskiptamógúlar höfðu komið sér upp einokunarsýstemi sem þeir ætluðu líklega að yrði eilíft – altént gáðu þeir ekki að sér fyrr en þeir glopruðu því út úr höndunum á sér. Svo vakna spurningar um nýja aðalleikara sem ýmsum virðist að stefni í álíka forréttindastöðu í samfélaginu.

Akademían fagnar

Það var mikil seremónía þegar Björgólfur yngri afhenti Páli háskólarektor féð – spunamenn Björgólfanna reyndu auðvitað að gera eins mikið úr tækifærinu og hægt var. Þó vakti þetta kannski ekki þá athygli sem það átti skilið, altént ekki í ljósi sögunnar. Vissulega er sumt að falla í gleymsku og dá. En rektorinn var sem bergnuminn og Reykjavíkurakademían sendi frá sér fréttatilkynningu þar sem því var fagnað að að veittir séu styrkir til stofnana „á sviði fræða, menningar og lista jafnmyndarlega og fyrirtæki Björgólfsfeðga hafa gert síðustu misseri“.

Síðbúinn bolsévismi

Var akademían með þessu að kyssa á rass? Að minnsta kosti ollu þessi orð því að gaus upp einhvers konar síðbúinn bolsévismi hjá meðlimum akademíunnar, einhvers konar krampakennd tortryggni gagnvart einkaframtakinu . Á póstlista akademíunnar gengu fram og til baka skammarbréf þar sem var sagt að „Björgólfsfeðgar geri ekki neitt fyrir neitt“ og að það sé „spurning hvort þeir standi alltaf við gefin loforð“. Því var svo bætt við að akademíumeðlimir hefðu gerst „áróðursfólk í einkavæðingaræði ríkisstjórnarinnar“.

Pínulítið er það nú skrítið í ljósi þess að Reykjavíkurakademían er einkaframtak – hún er stofnuð af fólki sem ekki komst að hjá hinum opinbera háskóla eða vildi ekki starfa þar. Akademían fær ekki mikla opinbera styrki – á mikið undir framlögum frá einkaaðilum. Síðustu árin hefur líka stöðugt verði auglýst eftir auðmönnum sem væru tilbúnir að ganga inn í rullu einhvers konar Ragnars í Smára.

Ögmundur móðgast

Vanmetakenndin gaus þó ekki síst upp hjá Ögmundi Jónassyni. Á vef sínum lýsti hann ónotakenndinni sem greip hann þegar hann las yfirlýsingu Reykjavíkurakademíunnar. Hann segist svo vera þungt hugsi yfir oflátungshættinum í „þessum mannskap“ og „þeirri lítilsvirðingu sem félagslegu framtaki er sýnt“.

Ókei. Ögmundur benti á það þetta væru ekki peningar Björgólfanna – því hefur heldur ekki verið haldið fram. En þeir hefðu samt ekki þurft að afhenda þá, um það eru engar kvaðir. Samt eru þeir að drullast til að koma þeim til réttra aðila – sem er meira en fyrri umsjónarmenn fjárins gátu afrekað á fjörutíu árum.

Táknræn útför Kolkrabbans

Afhending sjóðsins hefur ansi mikið táknrænt gildi – táknrænt fyrir eignarhaldið á Eimskipafélaginu og kannski líka eignarhaldið á íslensku þjóðfélagi. Það er ekki fráleitt að Björgólfi hafi verið hlátur í hug þennan dag. Kannski má segja að þarna sé rekunum kastað á Kolkrabbann gamla, maður sér fyrir sér skrímslið í gröfinni, illa þefjandi – en maður er ekki samt ekki alveg viss um nema það dragi andann.

Tilgangurinn með sjóðnum var á sínum tíma að koma sem mestu af hlutabréfunum sem Vestur-Íslendingar keyptu forðum tíð í Eimskipafélagi Íslands aftur til landsins og nota féð til að styðja Háskóla Íslands. Hins vegar var svo óheppilega búið um hnútana að það beinlínis æpti á misnotkun. Það voru stjórn Eimskips og forstjóri þess sem fóru með umsjón sjóðsins án nokkurs eftirlits. Þeir gátu notað hann eins og þeim sýndist.

Vestur-Íslendingar blekktir

Sjóðurinn nam fimm prósentum af hlutafé Eimskipafélagsins; hann var um skeið fjórði stærsti hluthafinn í félaginu. Þennan hlut notaði stjórnin til að tryggja völd sín og áhrif í félaginu – og jafnframt í gervöllum íslenska viðskiptaheiminum. Peningar voru aðeins lítillega greiddir úr sjóðnum til þess málefnis sem var ætlast til. Arðurinn var eftir í Eimskipafélaginu – stjórnendur í félaginu þurftu sjálfir að eiga minna í félaginu sem þessu nam. Þannig voru Vestur-Íslendingarnir blekktir; sjóðurinn myndaði grundvöllinn að veldi manna sem smátt og smátt bættu líka við sig Flugleiðum, Sjóvá, Skeljungi og fleiri fyrirtækjum – fyrirbærisins sem síðar var farið að kalla Kolkrabbann.

Braskað með Óskabarn þjóðarinnar

Hin leiðin sem þessi hópur notaði til að sölsa undir sig félagið var ekki síður sniðug. Enginn hlutabréfamarkaður var í landinu og engin viðskipti með hlutabréf. Eimskip var stofnað sem almenningshlutafélag 1915, var þá kallað Óskabarn þjóðarinnar, en svo ekki söguna meir. Hlutabréf í Eimskip lágu eins og hráviði út um allan bæ eða héngu eins og stofustáss á veggjum. Þegar gamalt fólk kom með lúin hlutabréf í óskabarninu inn á skrifstofur félagsins var starfsfólki uppálagt að kaupa þau á nafnvirði.

Það spurðist út að hægt væri að koma gömlum bréfum í verð – og þá tók að streyma að ungt fólk sem fékk þessi bréf í arf. Forráðamenn Eimskipafélagsins voru góðu mennirnir sem aumkuðu sig yfir þetta vesalings fólk sem hvergi gat losnað við eign sína. Það sem fólkið fékk fyrir var smánarupphæð miðað við raunverulegt verðmæti.

Keypt handa þremenningunum

Í bókinni Á slóð Kolkrabbans eftir Örnólf Árnason, sem kom út 1991, er þessi saga rakin:

„Hið mikla „triumvirat“,….stjórnarformaður félagsins, varaformaðurinn og forstjórinn, keyptu svo sjálfir hlutabréfin af félaginu á þessu sama góða verði… Ef upp kæmist að yfirmenn almenningshlutafélags í Bandaríkjunum, Danmörku eða öðrum löndum hefðu staðið í svona braski sætu þeir bak við lás og slá. Þar er þetta nefnilega lögbrot. Við búum aftur á móti við frumstæða löggjöf. Ekkert sem bannar innherjaviðskipti. Samt urðu margir hluthafar Eimskips ævareiðir þegar þeim barst njósn af aðförum þremenninganna“

Örnólfur lýsir því svo hvernig þeir höfðu „roskinn og huggulegan“ mann til að kaupa bréfin af fólki sem rakst inn – „hann hafði þrjú tékkhefti til endurkaupa frá félaginu, eitt fyrir hvern. Fyrirmæli þessa manns voru þau að kaupa sem jafnast handa þremenningunum“. Þeir voru Halldór H. Jónsson, Indriði Pálsson og Hörður Sigurgestsson.

Morgunblaðinu blöskrar

Fleirum blöskraði þetta, líka mönnum sem yfirleitt voru orðvarir og vildu standa vörð um stoðir samfélagsins. Í frægu Reykjavíkurbréfi sem Styrmir Gunnarsson ritaði í Morgunblaðið 10. mars fjallaði hann um fákeppni og lélegt viðskiptasiðferði – mál sem honum hafa lengi verið hugleikin. Styrmir sagði frá draumum um íslenskan hlutabréfamarkað, kvartaði undan fámennisveldi sem hefði orðið til innan Eimskipafélagsins, og sagði svo:

„Af þessum sökum er ekki ólíklegt, að samþjöppun á eignaraðild að Eimskipafélaginu hafi orðið með þeim hætti á löngum tíma, að eigendur hlutabréfa hafi komið á skrifstofu félagsins og óskað eftir því, að félagið keypti bréfin, sem hafa verið seld aftur ýmsum af núverandi forystumönnum fyrirtækisins.“

Varð aldrei hneykslismál

Af einhverjum sökum, kannski vegna slappleika eða þekkingarleysis fjölmiðla, varð aldrei úr þessu fullgilt hneykslismál. Málið var þó talsvert til umræðu – olli meðal annars frægum vinslitum milli Moggans og Harðar Sigurgestssonar. Ýmsum er þó enn heitt í hamsi yfir þessu. Eftir afhendingu Háskólasjóðsins í síðustu viku fékk ég til dæmis tölvupóst frá gömlum vini mínum þar sem sagði:

„Aldrei var króna greidd til Háskólans úr Háskólasjóði Eimskips fyrr en nú þegar menn með ábyrgðartilfinningu og siðferðiskennd eignast Eimskipafélagið. Þeir þurfa hins vegar að sitja undir því daginn út og inn ásamt öðrum nýjum athafnamönnum að vera þjófar, þjófsnautar, mútuþegar, skattsvikarar eða eitthvað þaðan af verra. Athyglisvert er að enginn af gömlu svindlurunum er spurður af hverju misfarið hafið verið með Háskólasjóðinn áratugum saman?“

Já, það er vissulega spurning.

Nýir leikendur

En þetta voru fínir menn, fínir með sig og nánast ósnertanlegir á þeim tíma; vanir því að allir bukkuðu sig og beygðu fyrir þeim. Aldrei töldu þeir sig þurfa að flenna sig í fjölmiðlum. Almúginn fór í bíltúra á Ægissíðuna til að reyna að sjá glitta í veislurnar inn um gluggana hjá þeim. Auðmenn nútímans standa okkur talsvert nær, þeir eru sífellt í fjölmiðlunum, ímyndin er þeim afskaplega dýrmæt. Hér er líka komin upp hlutabréfamarkaður og aðhald fjölmiðlanna er vísast nokkuð kröftugra.

En þrátt fyrir að búið sé að skipta um leikendur í nánast öllum hlutverkum, getur maður ekki varist þeirri tilhugsun að sumt sé á vitlausri leið. Styrmir er allavega enn á sama stað með sín varnaðarorð um fákeppni og einokun – veitir kannski ekki af.

• Senda á Facebook

Þorvaldur, Jónas og Pétur

Meðal gesta í Silfri Egils á sunnudaginn verða Þorvaldur Gylfason, prófessor í hagfræði, Pétur H. Ármannsson arkitekt, Hjálmar Árnason, Stefán Jón Hafstein, Páll Baldvin Baldvinsson, Eggert Skúlason Heimir Már Pétursson og Friðbjörn Orri Ketilsson frá Frjálshyggjufélaginu.

Meðal þess sem verður tekið til umfjöllunar í þættinum er staðan á húsnæðismarkaði en Hjálmar Árnason hefur sett fram harða gagnrýni á hlut bankanna í hækkuðu húsnæðisverði, salan á Landsímanum með eða án grunnnets, Ríkisútvarpið – afnotagjöld eða ekki, niðurrif gamalla húsa við Laugaveginn og bann við reykingum á veitingahúsum.

Þorvaldur Gylfason kemur í viðtal um stöðu íslensku krónunnar, hinn veika dollara, þenslu og framleiðni og horfur í efnahagsmálum hér óg úti í heimi.

Pétur H. Ármannsson er helsti sérfræðingur þjóðarinnar í sögu byggingalistar – við hann verður rætt um málefni Miðbæjarins og skipulagsmáli vítt og breitt.

Jónas Sen setti fram harða gagnrýni á Íslensku óperuna í grein í Lesbók Morgunblaðsins á laugardag. Hann mun ræða hana og sitthvað fleira úr tónlistarlífinu.

Silfur Egils er í opinni dagskrá á Stöð 2 á sunnudag, hefst klukkan tólf á hádegi. Það er svo endursýnt síðla um kvöldið en einnig er hægt að horfa á það hér í veftívíinu.

• Senda á Facebook

Úr bókahillunni II: Eyðilandið

Önnur bókin í þættinum úr bókahillunni er Selected Poems eftir T.S. Eliot. Velkt, í bláu bandi. Þegar ég var að raða bókunum komst ég reyndar að því að hún er týnd. Samt var þetta aðalbók unglingsára minna, ég kann sum kvæðin í henni utanað – og eitt þeirra eyddi ég óskaplegum tíma í að þýða. Ekki minna verk en The Waste Land, upp á 433 línur ásamt skýringum. Þýðingin birtist í Skólablaði MR 1978. Guðni Guðmundsson rektor sagði á þeim tíma að ég hefði þýtt mig út úr menntaskóla.

Samt var þetta ágætis uppeldi. Kvæðið er fullt af tilvísunum í alls konar bókmenntir sem ég fór að lesa í framhaldi af þessu: ensk skáld frá elísabetartímanum, franska symbólista, Dante, Baudelaire og Verlaine. Þannig að í rauninni var þetta sæmileg menntun. Maður lærði allavega ansi mörg sítöt. Hún hentaði hins vegar ekki í hinu hefðbundna skólakerfi. Guðni rektor hafði samt nokkurn skilning á þessu, hann var býsna góður mannþekkjari, og reyndi allt hvað hann gat til að koma mér upp um bekk. Þá komu einhverjir kerfisþrælar til skjalanna og sögðu stopp.

Nú bý ég við hliðina á Menntaskólanum í Reykjavík, margir kennararnir þar eru ágætir kunningjar mínir. Sumir spyrja mig hvenær ég ætli að koma aftur í skólann. Ég var lengi með dálítinn komplex yfir því að hafa dottið út – stundum dreymir mig að ég sé sestur aftur á skólabekk í MR.

Hinum megin við skólann býr svo annað droppát, Illugi Jökulsson.

— — —

Ég stjórnaði málfundi í Menntaskólanum í Hamrahlíð í gær. Hef ákveðnar efasemdir um hvernig mér tókst upp. Þarna var ágætt fólk á palli: Ingibjörg Sólrún, Einar Oddur, Jónína Bjartmarz, Margrét Sverris, Steingrímur J. og frjálshyggjumaðurinn Bjarni Ólafsson. Kannski aðeins of margir til að þetta næði að flæða vel. Ég lagði mikið upp úr því að þetta væri fundur nemendanna í skólanum, ekki Silfursþáttur uppi á palli.

Þess vegna var ánægjulegt hversu mikinn þátt ungmennin tóku þátt í þessu – þau komu með ótal fyrirspurnir, það voru hendur á lofti allan tímann. Það komust langt í frá allir að sem vildu – sumir voru orðnir býsna óþolinmóðir.

Fyrir fundinn var mér tjáð að nemendur hefðu mestan áhuga á að ræða mál eins og hjónabönd og ættleiðingar samkynhneigðra, lögleiðingu fíkniefna, jafnréttismál og styttingu stúdentsprófs. En þegar á hólminn kom fór langmestur tíminn í að tala um lífskjör, fátækt og launamisrétti. Harðasta hríð gerði skólaæskan að Einari Oddi, fulltrúa Sjálfstæðisflokksins – það er greinilegt að vinstrimennskan sem hefur loðað við MH frá fyrstu tíð lifir enn. Steingrímur J. og Ingibjörg uppskáru hins vegar klapp, einkum Steingrímur.

Eftir einn og hálfan tíma sá ég að stjórnmálamennirnir voru farnir að líta ótt og títt á klukkuna. Ég greip því til þess ráðs að slíta fundinum nokkuð snögglega. Sá samt ekki betur en að sumir í pallborðinu væru móðgaðir yfir því, eins og þau hefðu ekki fengið að tala nóg. Nokkur þeirra gripu orðið og fóru að auglýsa ungliðastarf flokka sinna.

Líklega kom hálfgert fát á mig, því ég fór að hrópa viðvörunarorð um um ungliðahreyfingar. Sagði að fólk ætti að forðast þær eins og pestina. Kannski var þetta ekki við hæfi hjá fundarstjóra. En fólkið sem var ungliðastarfi þegar ég var í skóla var alveg skelfilega ferkantað, já eiginlega alveg hræðilegt lið. Sem betur fór komst ekkert af því áfram í pólitík.

— — —

Í pistli í gær nefndi ég Laugaveg 11, að í því húsi væri helst að finna minningar um Dag Sigurðarson og Elías Mar. Í París og London setja þeir upp skilti þar sem stendur hvaða skáld héldu til hvar – við Laugaveg 11 gæti til dæmis staðið „Hér drakk Dagur“.

Enn eru menn lítið farnir að velta fyrir sér slóðum skáldjöfursins Megasar. Það hlýtur þó að koma að því. Mér var þó bent á þessa grein þar sem er sagt að upplagt sé að koma á fót Megasarsafni við Fálkagötu þar sem hann bjó eitt sinn í kjallaraherbergi eða á Patreksfirði þar sem hann vann í fiski eitt sumar.

— — —

Það vantar ekki dýnamíkina í viðskiptalífið. Nýjir forstjórar hjá Flugleiðum eru Ragnhildur Geirsdóttir, 33 ára kona sem enginn hefur heyrt minnst á, og Jón Karl Ólafsson, kunnur partípíanisti sem var leikfélagi minn í Vesturbænum í gamla daga. Þetta hlýtur að teljast nokkuð óhefðbundið val á stjórnendum.

Spurning er hins vegar hvað verður um Stein Loga Björnsson og Einar Sigurðsson, nánustu samstarfsmenn Sigurðar Helgasonar, sem hafa verið taldir erfðaprinsar í fyrirtækinu. Það er altént víst að atvinnuöryggið í viðskiptalífinu er ekki ýkja mikið.

— — —

Bendi svo á umfjöllun um ágæta kvikmynd sem nefnist Sideways hér á öðrum stað á síðunni.

• Senda á Facebook