Færslur fyrir nóvember, 2004
Hermennska og sadismi
Hermennska hefur einn kost – að losa skítapakk af götunum. Það fer þá inn á þartilgerð svæði og stundar áhugamál sín án þess að ónáða aðra – svona þangað til kemur stríð. Í Bretlandi hefur orðið mikill hávaði vegna misbeitingar á ungum hermannsefnum í æfingabúðunum Deepcut í Surrey. Sadisminn þar kemur svosem ekkert á óvart. Þetta er sami andinn og ríkti til dæmis í Abu Ghraib. Þarna stunduðu menn kynferðislegt ofbeldi, skipulagða niðurlægingu á ungu fólki og jafnvel nauðganir – má lesa um það í The Guardian í dag.
Manni hefur stundum dottið í hug að íslenskur her gæti losað okkur við menn sem eru óæskilegir í borgaralegu lífi. Þannig eru löggumennirnir tveir sem voru fyrir dómi síðastliðinn vetur, ákærðir fyrir fautaskap, komnir til Íraks. Þar eru þeir málaliðar, allt voða mikið leyndó – þó í frétt Stöðvar 2 hafi það verið kallað friðargæsla.
Maður vorkennir hins vegar Írökum. Greinilegt að rakkarapakk heimsins sogast að stað þar sem ástandið er svona – þar sem vopnin og valdið tala.
— — —
Í Fréttablaðinu í dag er frétt sem lætur lítið yfir sér. Segir þar að annað bindið í ævisögu Halldórs Laxness eftir Hannes Hómstein Gissurarson komi ekki út fyrir þessi jól. Heimildarmaðurinn er Björn Þorsteinsson hjá Almenna bókafélaginu sem gaf út fyrra bindið. Ekki er alveg víst að þetta sé sannleikanum samkvæmt – heimildir herma nefnilega að bókin komi út, en ekki hjá AB. Það er Hannes sjálfur – eða vinir hans – sem hyggist gefa bókina út.
Hannes mun hafa náð að skila inn handriti, en þeir hjá Eddu, móðurfélagi AB, vildu láta sérstaklega útnefndan bokmenntafræðing fara yfir það áður en til útgáfu kæmi. Töldu það vissara eftir deilurnar um fyrra bindið. En með því móti vinnst ekki tími til að koma bókinni út fyrir jólin. Hannes situr hins vegar við sinn keip – vill ekki bíða. Þannig að allar líkur eru á að ritið komi út og geta áhugammenn um HKL þá lagst í mikil samanburðarfræði. Nema Hannes verði bara fordæmdur ólesinn – það er einfaldara.
— — —
Ég er að velta því fyrir mér í sambandi við Írak hvernig stuðningi íslenskra stjórnvalda við Vietnamstríðið var háttað. Auðvitað þarf ekki að efast um að viðreisnarstjórnin hérna studdi það af heilu hjarta, en það voru náttúrlega engir listar yfir þá sem vildu vera með – menn skiptust einfaldlega í lið í kalda stríðinu. Þegar ég var lítill héldu menn annað hvort með Víetkong og Norður-Víetnam eða Bandaríkjunum og Suður-Víetnam. Hó frænda eða Johnson, síðar Nixon.
En svo fór að verða mikil hugarfarsbreyting upp úr 1967 – á endanum treysti sér varla neinn til að mæla stríðinu bót. Ég man ekki betur en að Styrmir Gunnarsson hafi rakið hvernig þetta gerðist. Hann fór til Bandaríkjanna stuttu fyrir 1970 og fann hvernig vindarnir höfðu snúist. Það var einfaldlega ekki hægt að hanga fastur í blindum stuðningi við hernaðinn. Tónninn í Morgunblaðinu fór líka að breytast.
Spurningin er hvernig fer í Írak. Umræðurnar í þinginu í gær voru fjörugar, en þær verða kannski ekki taldar að sama skapi vitsmunalegar. Það er ekki sannfærandi málflutningur að segja að þeir sem vilji láta taka Ísland af lista staðfastra þjóða séu á móti uppbyggingu í Írak. Frakkar, Þjóðverjar og Rússar voru á móti innrásinni í Írak – samt eru þessar þjóðir að gefa Írökum upp stóran hluta af erlendum skuldum ríkisins. Atburðirnir í Falluja verða líka seint taldir til uppbyggingarstarfs – stríðinu er langt í frá lokið.
— — —
Hér er afskaplega forvitnilegur vefur sem áhugamaður um Norður-Kóreu benti mér á, opinber heimasíða alþýðulýðveldisins Kóreu með myndum af hinum frábæru leiðtogum Kim Il Sung og Kim Jong Il. Áhugamaðurinn tjáði mér í tölvupósti að hér væri starfandi grein alþjóðlegra vináttusamtaka við Norður Kóreu, KFA kallaði hann það. Einu sinni voru hér menn sem starfræktu Albaníuvinafélag og litu mjög upp til Envers Hoxa. Fóru í heimsókn til Albaníu og fengu mynd af sér á forsíðu Raddar alþýðunnar í Tirana. Ég veit samt ekki hvort þeim voru sýnd sprengjubyrgi, en það er víst það eina sem var nóg af eftir 40 ára stjórn Hoxa – allt landið var útbíað í sprengjubyrgjum.
Ástir, skilnaðir og skattar
Dagný Jónsdóttir og Birkir Jónsson, hinir ungu þingmenn Framsóknarflokksins, eru sögð vera í ástarsambandi í frétt á baksíðu DV á föstudag. Öðruvísi er allavega ekki hægt að skilja fréttina. Sagt er að þau fari saman í leikhús og leiðist um göturnar – og séu sífellt að tala um hvort annað.
Nú vill svo til að ég hef góðar heimildir – innan úr Framsóknarflokki – sem segja að þetta sé tilhæfulaust. Þau eigi ekki í neinu ástarsambandi. Blaðamaðurinn hafi hins vegar ekki viljað komast að því. Annars er fréttin svolítið eins og að krassa á vegg: „Dagný + Birkir, sönn ást“ – og hlaupa svo flissandi burt. Svona skrifaði maður á veggi í Vesturbænum í gamla daga ef maður vildi skaprauna einhverjum vinum sínum – helst með því að bendla þá við ljótar stelpur. Dagný er samt mjög fríð.
— — —
Frétt helgarinnar var um skilnað Bubba og Brynju. Varla var um annað rætt um allan bæ. Tek fram að ég veit ekkert meira um þetta en stóð í DV, tel mig þó vera ágætan kunningja Bubba. En fréttin vakti athygli – þetta er næstum eins og Kennedymorðið, maður á alltaf eftir að muna hvar maður var þegar maður heyrði þetta. Og ýmsar spurningar fljúga í gegnum hugann: Hvað verður um Brynju og börnin? Fer Bubbi aftur í ruglið?
Blaðamennskan hefur breyst alverulega. Ég starfaði á Helgarpóstinum forðum tíð. Við vorum álitnir sorpblaðamenn, en aldrei hefði okkur dottið í hug að slá svonalöguðu upp. Svona var ekki fjallað um skilnað Jakobs Frímanns og Röggu Gísla eða ástir Sigríðar Dúnu og Friðriks Sophussonar, svo nefnd séu fræg sambönd og sambúðarslit síðari ára..
Bubbi fær mikla athygli út af þessu – menn segja að mörg frægustu ástarljóð íslenskrar dægurtónlistar hljómi öðruvísi eftir gærdaginn. Meira að segja minniháttar frægðarmaður eins og ég þarf að hugsa mig tvisvar um áður ég geri einhverjar gloríur í einkalífinu. Best að lafa bara með konunni sinni.
Annars á blaðamaðurinn sem skrifaði greinina um Bubba og Brynju (Eiríkur Jónsson?) málsgrein vikunnar:
„Þegar fréttin um skilnað þeirra Bubba og Brynju barst út í gær var sem þögn slægi á þá sem heyrðu. Konur gripu fyrir andlit, karlmenn hristu höfuðið og barn grét. „Þetta átti ekki að geta gerst,“ sagði gamall aðdáandi Bubba.“
— — —
Einn lesandi vefsins kvartar undan því að ég skrifi um jógúrt – telur að ég sé orðinn uppiskroppa með umfjöllunarefni. Bíðið bara þangað til ég fer að fjalla um hundaskít. Þá má Víkverji fara að vara sig með sitt nöldur.
— — —
Geir Haarde kemur á fund hjá Sjálfstæðisflokknum á laugardagsmorgni – fyndnar annars þessar sjónvarpsmyndir af foringjum sjálfstæðismanna mætandi á fundi, heilsandi gömlum körlum og kerlingum með ógurlegum virktum. Þetta er líklega samkenndarþelið sem ég skrifaði einu sinni um.
Á fundinum stígur Geir í pontu og heldur því fram að framlagðar tillögur um skattalækkanir hafi verið þaggaðar niður og afbakaðar í fjölmiðlum. Ólafur Teitur Guðnason hafði gefið tóninn í löngum pistli í Viðskiptablaðinu daginn áður – rýndi þar í uppröðun frétta í fréttatímum sjónvarpsstöðva og fann ýmis merki samsæris. Og svo tók Vef-Þjóðviljinn þetta upp á sunnudag, bætti heldur í.
Benedikt Jóhannesson – góður íhaldsmaður – var hjá mér í þætti í gær og ég heyrði ekki betur en að hann teldi þetta vitleysu. Hins vegar fann hann að því að Geir hefði ekki notað tækifærið nógu vel til að kynna hugmyndir sínar, halda fund um leið og þær voru settar fram – slá sér upp á þessu.
Tillögurnar hafa verið ræddar í þaula í fjölmiðlunum, meðal annars í löngu máli í þáttum mínum tvær síðustu helgar. Þar hafa Einar Oddur Kristjánsson, Árni Magnússon og Hjálmar Árnason talað fyrir þeim. Hins vegar er þess að geta að önnur mál hafa komið upp sem hafa skyggt á – bruninn í Endurvinnslunni og ránið á stúlkunni í Kópavogi. Skattamál þykja yfirleitt ekki sexí fjölmiðlaefni – það þarf að setja fram flókna útreikninga sem almennt eru taldir lélegt sjónvarpsefni, auðvelt er að bera brigður á niðurstöðurnar þangað til allt er komið í þvælu. Skattabreytingarnar eru líka langtímamál – margt af þessu kemur ekki til framkvæmda fyrr en 2007 þannig að tíminn er nægur.
Varla getur heldur annað talist eðlilegt en að forsendur og afleiðingar slíkra breytinga séu gagnrýndar – og að gagnrýnin þyki fréttnæm. Það er hin lýðræðislega aðferð – að prófa hugmyndir með þessum hætti. Eða voru menn að búast við almennu hallelúja?
— — —
Geysilega flott ritdeila stendur nú yfir milli tveggja félaga í Nýhil, Eiríks Arnar Norðdahl og Vals Brynjars Antonssonar. Þeir deila meðal annars um hversu langt eigi að ganga í að hneyksla fólk á Nýhilkvöldum. Eiríkur telur að síðasta Nýhilkvöld hafi verið „hjakk“ og segir að maður verði að meina eitthvað með því þegar maður æpir píka. Valur, sem fékk fólk til að halda á bjórglösum með útréttri hendi á samkomunni, skrifar á nyhil.org; hann telur sig jafnvel vera ofurmenni, er með Nietzsche á heilanum og veltir því fyrir sér hvort Eiríkur sé nokkuð Wagner? Ég mæli sterklega með þessu.
Kastaníubylting í Úkraínu
Birtist í DV 27. nóvember 2004
Í skáldsögu Þráins Bertelssonar, Dauðans óvissi tími, segir frá íslenskum forsætisráðherra, Jökli Péturssyni, sem fer í heimsókn til Úkraínu – á stað sem enginn annar vestrænn valdamaður vill sækja heim. Segir í bókinni að þetta gerist um líkt leyti og blaðamaður finnst dauður úti í skógi þar eystra. Jökull er nokkuð auðþekkjanlegur líkt og aðrar persónur í bók Þráins – dauði blaðamaðurinn er líka sóttur í raunveruleikann.
Úkraína er skrítinn staður. Þetta er land sem var ekki til þegar maður var að alast upp. Til skamms tíma voru menn svo illa upplýstir um það að þeir sögðu oftar en ekki „Úkranía“ í sjónvarpinu. Þetta er stærsta óþekkta landið í Evrópu. Íbúarnir eru fimmtíu milljónir, fleiri en á Spáni. Það er hvorki meira né minna en 600 þúsund ferkílómetrar, stærra en Frakkland.
Saga Úkraínu á 20. öld er allhrikaleg. Landið varð hvað eftir annað fyrir ásókn og ofbeldi voldugra nágranna. Mörg skelfilegustu grimmdarverk aldarinnar voru framin í Úkraínu. Þar vou miklir vígvellir í fyrri heimstyrjöldinni og á eftir blossaði upp borgarastríð þar sem þjóðernissinnar, bolsévíkar og hvítliðar bárust á banaspjótum. Eftir stríðið varð Úkraína hluti af Sovétríkjunum. Það hófust skelfilegir gjörningar – mestanpart af mannavöldum. Bolsévíkar notuðu hungur sem pólitískt vopn – ætlunin var að svelta íbúana til hlýðni. Stalín vantreysti Úkraínu, sendi þangað grimmustu skósveina sína; hungursneyðina 1932 til 1933 má í raun kalla þjóðarmorð.
Nokkrum árum síðar fóru þýsku nasistarnir þarna yfir og töldu jafnvel að Úkraínumenn myndu snúast á sitt band eftir reynsluna af Sovétstjórninni. En fögnuðurinn varð skammvinnur. Hugmynd Hitlers var að Úkraína yrði kornforðabúr þýska ríkisins – þangað áttu að streyma þýskir landnemar. SS-mönnum var lofað landi þar. Hitler átti ekki síst við Úkraínu þegar hann æpti og heimtaði „lebensraum“. Úkraínumenn voru óæðra fólk í augum nasistanna, slavar, og þeir komu fram við þá af grimmd og fyrirlitningu. Stríðið hefði kannski getað farið öðruvísi ef svo hefði ekki verið.
Hámarki náði grimmdaræðið í fjöldamorðunum við Babi Jar, þar sem nasistar myrtu 100 þúsund gyðinga og husluðu þá í gjá nærri Kiev.
Tölurnar eru ekki mjög áreiðanlegar en talið er að ekki færri en 7 milljónir Úkraínumanna hafi farist undir Sovétstjórninni, verið sveltir í hel, myrtir eða fluttir burt. 5 milljónir eru sagðar hafa látið lífið í seinni heimstyrjöldinni, en um það bil 1 milljón úkraínskra gyðinga missti lífið af völdum nasista.
Síðan er Tsjérnóbýl sjálfsagt það sem Úkraína er frægust fyrir – líklega þekkja fleiri þann dapra stað en nafn sjálfrar höfuðborgarinnar, Kiev. 26. apríl 1986 sprakk kjarnaofn í Lenín-kjarnorkuverinu með þeim afleiðingum að mikil geislamengun varð á stóru svæði. Það er jafnvel talið að rekja megi krabbameinstilfelli í Norður-Svíþjóð til þessa slyss. Það varð líka til þess að grafa undan Sovétkerfinu og tiltrúnni á það – og stuðlaði þannig að sjálfstæði Úkraínu.
Fimm árum síðar var Úkraína orðin sjálfstætt ríki. Það var að sönnu óvænt, gerðist eiginlega án þess að heimurinn tæki eftir því. Margir höfðu álitið að sjálfstæðisvitund þjóðarinnar væri gufuð upp. Að sumu leyti var þetta aðdáunarverður viðskilnaður. Það voru engar blóðsúthellingar – enginn dó. Einn daginn voru Úkraínumenn á bak og burt með fimmtung íbúa Sovétveldisins. Auðvitað var þetta mjög í anda flauels- og blómabyltinganna sem gengu yfir Austur-Evrópu frá 1989 til 1991.
Þótt ýmiss konar þjóðernistogstreita kraumaði undir tókst merkilega vel að leysa ágreiningsefni. Eftir nokkrar deilur tókst til dæmis að skipta flotanum á Svartahafi milli Rússlands og Úkraínu. Og svo voru það náttúrlega kjarnorkuvopnin.
Úkraínumenn erfðu um 5000 kjarnavopn við endalok Sovétríkjanna. Með slíku vopnabúri hefðu þeir getað orðið nokkuð álitlegt kjarnorkuveldi. Nágrönnum hefði stafað ógn af þeim. En af hyggjuviti ákvað stjórnin í Úkraínu að afhenda Rússum kjarnavopnin. Þetta var talið til fyrirmyndar. Þó er raunar orðrómur um að eitthvað af kjarnavopnum hafi orðið eftir eða að þau séu vantalin.
Nú er Úkraína á allra vörum. Það vissi enginn að það ætti að fara að kjósa í landinu – nú eru þessar kosningar umtalsefni allrar heimsbyggðarinnar. Svindlið virðist hafa verið dæmalaust. Ríkisfjölmiðlum var beitt miskunnarlaust gegn frambjóðanda stjórnarandstöðunnar, Viktori Jústénkó. Hann var útmálaður sem stjórnleysingi og jafnvel nasisti. Útsendingar óháðra sjónvarpsstöðva voru truflaðar. Fundum hjá Jústénkó var hleypt upp af bullum sem sagðar eru vera á mála hjá öryggislögreglunni. Námuverkamenn, sem stjórnvöld kaupa til liðs við sig, fengu nokkurs konar farandkjörbréf og fóru víða og kusu aftur og aftur.
Þrátt fyrir svikin voru úrslitin ekki einu sinni ótvíræð. Útgönguspár, sem verða að teljast nokkuð áreiðanlegar, bentu til góðs sigurs Jústénkós. En þegar úrslitin voru birt kom á daginn að stjórnarframbjóðandinn, Viktor Janúkovits forsætisráðherra, hafði sigrað naumlega. Enginn sendi heillaóskaskeyti nema Pútín frá Moskvu.
Í grein á Deiglunni talar Pawel Bartozsek, skarpgáfaður Pólverji sem er búsetturá Íslandi, um hina mafíu- og rússlandsstuddu valdastétt í Úkraínu. Víst er að spilling þar ríður ekki við einteyming. Lýðræðinu hefur miðað afturávið. Iðnaður, viðskipti, stjórnkerfi og lögregla er í höndum fámennrar og sjálfselskrar valdaklíku sem hikar ekki við að beita svikum og jafnvel morðum til að verja hagsmuni sína.
Lykilmaðurinn er Leoníd Kútsma, fráfarandi forseti – sá sem íslenski forsætisráðherrann fór að heimsækja. Það þykir næstum sannað að hann fyrirskipaði ránið og morðið á blaðamanninum Georgi Gongadze sem hafði gagnrýnt hann á internetinu. Lík Gongadze fannst höfuðlaust og hroðalega leikið í skurði í útjaðri Kiev. Af segulbandsupptökum sem einn af lífvörðum Kútsmas gerði og láku út má ráða að hann sé óvenju orðljótur, vænisjúkur og fullur af gyðingahatri.
Ýmis konar togstreita birtist í mótmælunum sem hafa staðið í Úkraínu síðustu daga. Þarna takast á austur og vestur, eins og margoft hefur komið fram í fréttum. Þeir sem vilja fylgja Rússlandi og þeir sem horfa vestur til Evrópu. Um 20 prósent íbúa Úkraínu eru Rússar. Tengsl milli ríkjanna eru gömul og náin – rússneska er víða töluð, enda var hún lengi opinbert mál. Pútín lagði líka mikið undir í kosningunum; hann fór í tvær kosningaferðir til að styðja Janúkovits. Rússar eru æfir vegna mótmælanna. Margir þykjast sjá merki um að heimsveldisdraumar Rússa séu að ganga í endurnýjun, þykir jafnvel ástæða til að reyna að kæfa þá aftur.
Bandaríkjamenn eru líka á vettvangi – í grein í The Guardian á föstudag var fullyrt að bandarískt fé sé þarna að baki og jafnvel bein bandarísk íhlutun. Með svipuðum hætti, vel skipulögðum og hönnuðum herferðum, borgaralegri óhlýðni og friðsömum mótmælum sem náðu augum heimspressunnar tókst að hrekja frá völdum Milosevic í Serbíu og Shevardnadze í Georgíu.
Í báðum ríkjunum beittu Bandaríkjamenn sér með stjórnarandstæðingum, bandarísk sendiráð í löndunum voru beinlínis viðriðin. Mikil umsvif Bandaríkjamanna í Georgíu fara mjög í taugarnar á stjórninni í Moskvu. Hið sama var svo reynt til að fella Alexander Lúkasjenko forseta í Hvíta-Rússlandi, en það mistókst. Lúkasjenko fagnaði og sagði að það yrði „enginn Kostunica í Minsk“.
Málið erþó flóknara en svo að þetta sé bara togstreita milli vestrænna hátta og rússneskra. Í vesturhéruðum Úkraínu ríkir víða býsna fornleg þjóðernisstefna sem á rætur sínar að rekja til 19. aldar. Þar eru menn upp til hópa kaþólskir, ekki rétttrúaðir eins og Stór-Rússar, og þeim sem aðhyllast hina úkraínsku þjóðernisstefnu er meinilla við Rússland. Án þess vel að merkja að þeir séu sérlega hallir undir Evrópu eða vestræna siði.
Einnig spilar inn í rígur milli landshluta og borga: Höfuðborgarinnar Kiev þar sem hafa risið nútímalegir skýjakljúfar síðustu árin, hafnarborgarinnar frægu Odessa þar sem stór hluti íbúanna er Rússar, hinnar fornu borgar Lviv þar sem skuggar myrtra gyðinga grúfa ennþá yfir, sumarborgarinnar Jalta þar sem mafían ræður ríkjum og iðnaðarborgarinnar Donetsk en þar sleikja beiskjufullir kolanámumenn sárin – undir kommúnismanum höfðu þeir hærri þjóðfélagsstöðu en læknar og lögfræðingar.
Evrópusambandið er mjög tvístígandi. Úkraína á landamæri að nýjum ESB-löndum, Ungverjalandi og Póllandi. Það hafa jafnvel verið uppi hugmyndir um að Úkraína fái inngöngu, en mörgum innan ESB finnst það uggvænlegt. Ekki síst ef Tyrkland er líka á listanum með allar sínar milljónir íbúa. Ráðamenn í Evrópu hafa hafa lýst því yfir að kosningarnar hafi verið svindl, en þeir óttast að styggja Rússlandsstjórn sem er æf vegna uppreisnarinnar. Segir að þeir eigi ekki að skipta sér af sem ekki kemur málið við – les Bandaríkin og Evrópusambandið.
Í Úkraínu eru atburðirnir kallaðir „kastaníubyltingin“ – eftir kastaníutrjánum sem prýða götur Kiev. Þegar þetta er skrifað sitja mótmælendur um opinberar byggingar í Kiev. Stórmenni á borð við Adamkus forseta Litháens, Kwasniewski forseta Póllands, Lech Walesa og Javier Solana er komið til Kiev til að miðla málum. Úkraínumenn eru ekki vanir að vera í fréttunum, en það hefur aldeilis breyst. Næstu daga kemur svo í ljós hvort þetta leysist með aðferðum blóma- og flauelsbyltinga eða hvort lögreglan fer að berja mótmælendur eða jafnvel skjóta á þá.
Garðar, Jóhanna, Benedikt í Silfri
Meðal gesta í Silfri Egils á Stöð 2 næsta sunnudag eru Garðar Sverrisson, formaður Öryrkjabandalagsins, Benedikt Jóhannesson, stærðfræðingur og útgefandi, Jóhanna Sigurðardóttir alþingismaður, Guðmundur Gunnarsson, formaður Rafiðnaðarsambandsins, Stefán Pálsson múrverji, Páll Baldvin Baldvinsson, blaðamaður og gagnrýnandi og Halldór Einarsson íþróttavöruframleiðandi – betur þekktur sem Henson.
Meðal umræðuefna í þættinum eru skattalækkanir og deilur um þær, fjárlagaumræðan, kreppa sem svokallað fjölmenningarsamfélag er komið í, íslensk leyniþjónusta, Íraksstríð og herförin í Falluja, undanþágur Íslendinga frá Kyotobókuninni, fjármál stjórnmálaflokkanna og einnig verður spurt hvort hinir ríku séu að verða ríkari. Þá verða nýútkomnar bækur til umfjöllunnar.
Henson kemur í þáttinn til að segja frá Úkraínu, en þar var hann í atvinnurekstri hátt í þriggja ára skeið og þekkir land og þjóð betur en flestir Íslendingar. Heimsbyggðin fylgist átekta með hinum dramatísku atburðum þar eystra, en Henson er í sambandi við vini sína þar.
Fleiri þátttakendur eiga svo eftir að bætast við áður en þátturinn fer í loftið.
Þátturinn er í beinni útsendingu í opinni dagskrá klukkan 12 á hádegi á sunnudag. Hann er svo endursýndur stuttu fyrir miðnætti um kvöldið en einnig er hægt að fylgjast með honum hér á veftívíiinu.
Jón og séra Jón
Menn fárast yfir verðsamráði olíufélaga – ná ekki upp í nefið á sér fyrir hneykslun. Líklega getur þó ekki hugsast massífara verðsamráð en það sem ríkið stendur fyrir í mjólkuriðnaði – verðið á mjólkinni er beinlínis ákveðið af þartilgerðri nefnd. Hún þarf ekki að hittast í Öskjuhlíð, heldur tilkynnti niðurstöðu sína í sjálfu Þjóðmenningarhúsinu í vikunni – mjólkin hækkar ekki. Quod licet Jovis, non licet bovis. Mér var eiginlega skapi næst að fyrirgefa Kristni Björnssyni þar sem ég sá hann skjótast eftir Lækjargötunni í gær.
Mjólkursamsalan er einkennilega firrt einokunarfyrirtæki sem þrífst í skjóli pólitísks valds. Svoleiðis hefur það verið áratugum saman – engum virðist í alvörunni hugkvæmast að breyta þessu. Mjólkursamsalan framleiðir ótrúlegt magn af sætum mjólkurvörum; það er eins og hjá fyrirtækinu starfi fólk sem finnst ekki bragð af neinu nema í það sé ausið sykri. Sumir segja að þetta sé beinlínis tilræði við heilsufar þjóðarinnar – og kannski líka bragðskyn hennar.
— — —
Mjólkursamsalan hefur framleitt eina tegund af jógúrt sem er ekki með sykri. Annars er allt jógúrtið sykursætt jukk. Þetta er almennt kallað jógúrt án bragðs – jú, það er lapþunnt og frekar bragðlítið. Minnir allavega ekkert á jógúrtina sem maður fær til dæmis í Grikklandi.
Nú hefur nýtt fyrirtæki, Bio bú, sett á markað jógúrt sem er miklu betri en varan frá Mjólkursamsölunni – hún er miklu betri á bragðið, þéttari í sér, sögð vera lífræn. Þá er eins og Mjólkursamsalan vakni upp af vondum draumi. Allt í einu er finnst manni eins og bragðlausa jógúrtið sé orðið þykkara og lystugra. Tilviljun? Eða samsæri gegn neytendum?
— — —-
Í sjónvarpinu í gærkvöldi var frétt um skringilegar framkvæmdir við rússneska sendiráðið. Ég hef veitt þessu athygli undanfarið. Þarna eru á ferli verkamenn í göllum sem minna á Magnetogorsk árg. 1936, babjúskur með skuplur um hausinn, allt á tjá og tundri. Hvað eru þeir eiginlega að gera, spyrja nágrannar í Garðastrætinu? Maður sér ekki betur en að úti í garðinum hafi sprottið upp kofaþyrping þar sem fólkið býr. Annars er þetta bara eins og moldarhaugur. Rússar eru sjálfum sér líkir með sitt leynipukur.
Aðeins ofar í Garðastrætinu eru Kínverjar með sendiráð – í gamla einbýlishúsi Ólafs Thors. Þeir eru ennþá stórtækari. Létu höggva öll trén í garðinum, malbika yfir, reistu háa víggirðingu og settu svo upp tennisvöll. Verður seint talin prýði fyrir götuna. Það fer eiginlega um mann hrollur.
— — —
Borgar Þór Einarsson skrifar grein á Deigluna og fjallar um lagningu Sundabrautar. Borgar kemst að þeirri niðurstöðu að Reykjavík sé frekar ljót borg – honum finnst mannanna verk hér ekki mjög tilkomumikil. Borgar gefur þröngum hagkvæmnissjónarmiðum langt nef og heldur fram þeirri skoðun að rétt sé að setja háa brú yfir Sundin í stað þess að leggja lágreista brú yfir Kleppsvík eins og nú er lagt til:
„Já, en er það ekki miklu ódýrari og betri lausn, kynni einhver að segja. Vera má að hún sé eitthvað ódýrari, þótt draga megi í efa að þar muni mjög miklu. Perlan hefði líklega kostað eitthvað svipað, þótt henni hefði verið holað niður sem ferningslaga steinkumbalda í eitthvert þýflendið í borgarjaðrinum. Ef til stendur að verja til verksins einhverjum milljörðum af almannafé, er þá ekki nær að búa til fallegt og stæðilegt kennileiti í höfuðborginni? Háreista brú sem setja myndi svip á borgina og vera til marks um tíðarandann á Íslandi í kringum árþúsundamótin, tíðaranda sem einkenndist af sköpunargleði og framkvæmdaþrótti. Mannvirki sem væri vitnisburður til komandi kynslóða um að núlifandi forfeður þeirra hefðu verið stórhuga og framsýnir.
En því miður segir mér svo hugur, að moldarkofahugsunarhátturinn fái áfram ráðið og brúin verði lágreist mannvirki í samræmi við lágreista og gisna borgarmyndina.“
Eru stjórnsýslulög barn síns tíma?
Maður úti í bæ sendi mér tölvupóst og spurði hvort stjórnsýslulögin væru kannski bara barn síns tíma? Hann var að vísa til nýlegra stöðuveitinga hjá hinu opinbera, ráðningar sérstaks upplýsingafulltrúa hjá forsætisráðuneyti, nýs forstöðumanns hjá ratsjárstofnun og skrifstofustjóra hjá utanríkisráðuneytinu – við því djobbi tók gamli forstjóri Landhelgisgæslunnar.
Maðurinn vill meina að það sé skylda að auglýsa svona stöður, ég vitna beint í bréf hans:
"Reyndar grunar mig að töluvert fleiri svona dæmi megi finna ef vel er leitað. Reglur nr. 464 frá 1996 um auglýsingar á lausum störfum veita undanþágur frá auglýsingaskyldu stjórnvalda þegar kemur að opinberum störfum – þær eru: Ekki er skylt að auglýsa störf í eftirfarandi tilvikum:
1. Störf sem aðeins eiga að standa í tvo mánuði eða skemur.
2. Störf við afleysingar, svo sem vegna orlofs, veikinda, barnsburðarleyfis, námsleyfis, leyfis til starfa á vegum alþjóðastofnana o.þ.u.l., enda sé afleysingu ekki ætlað að standa lengur en 12 mánuði samfellt.
3. Störf sem auglýst hafa verið innan síðustu sex mánaða og í þeirri auglýsingu hafi þess verið getið að umsóknin geti gilt í sex mánuði.
Nú má búast við að ekkert af ofantöldu eigi við um upplýsingafulltrúa forsætisráðuneytisins. Utanríkisráðuneytið afsakar ráðningu nýs forstöðumanns Ratsjárstofnunar með því að Bandaríkjamenn greiði launin – það væri forvitnilegt að fá lagalegt álit á þessum rökum. Skipun forstjóra Landhelgisgæslunnar hefur verið afsökuð með því að hér sé um að ræða tilfærslu í starfi – hefði ekki átt/mátt að auglýsa stöðuna fyrir því? Nú skal tekið fram að ég hef ekkert á móti þeim einstaklingum sem skipaðir voru í þessi störf en ég ber virðingu fyrir lögunum, sérstaklega lögum sem ætlað er að hemja hið opinbera og sporna við spillingu."
— — —
Hörður Bergmann skrifar ágæta grein í Fréttablaðið 19. nóvember undir yfirskriftinni Tvöfeldni í þjóðmálaumræðunni. Hörður víkur meðal annars að spillingu á Íslandi og segir:
"Í október var slegið upp frétt, sem berst árlega að utan, að Ísland sé meðal þeirra landa þar sem spilling er minnst. Er ekki orðið tímabært að minna rækilega á að mælikvarðinn, sem notaður hefur verið, er takmarkaður við mútur? Það að veita ættingjum og samherjum eftirsótt embætti telst ekki með og ekki ólöglegt samráð stórfyrirtækja um verð og tilboð."
— — —
Fimm eða sex málsmetandi einstaklingar eru spurðir hvaða bók bylti lífi þeirra í DV. Allir nefna þeir einhvers konar sjálfshjálparbækur, um megrun eða andlega uppbyggingu. Er þetta tímanna tákn? Breyta skáldsögur ekki lengur lífi fólks?
Ég get nefnt fullt af bókum sem höfðu áhrif á mig, bæði góð og slæm. Held að Kastalinn eftir Kafka hafi gert mig ruglaðan og ekki var heldur hollt að lesa On the Road eftir Kerouac við undirleik tónlistar The Doors. Skilaboðin voru einföld: Droppaðu út!
Svo var það Bréf til Láru, með því að romsa upp hrámeltum skoðunum þaðan tókst mér að gera fyrstu stelpuna skotna í mér. Það var ennþá svona mikið púður í Þórbergi 1975. Önnur stúlka féll bókmenntalega fyrir mér þegar ég var í frönskunámi í Grenoble 1977 – hundleiðinlegri borg. Þá lá ég inni á herbergi á stúdentagarði og las Karamazov-bræðurna. Það var hún Lucy frá Idaho sem féll fyrir þessu – sagði að ég væri með "poetic hands". Hvað skyldi hafa orðið af henni?
Halldór, Hannes og myndin af HKL
Ég hef verið að blaða í ævisögu Halldórs Laxness eftir nafna hans Guðmundsson. Sé ekki betur en að þetta sé massíft verk – húðvandað. Þarna er mikið efni dregið saman, stundum í örfáar línur. Bókin hefði vísast getað verið miklu lengri. Halldór gæti sjálfsagt eytt restinni af ævinni í að skrifa ítarefni. En þetta er svosem alveg nóg í einum skammti – 800 blaðsíður. Fyrsta bindið hjá Hannesi var 600 síður – þá var Halldór ekki orðinn þrítugur.
Myndin á blaðsíðu 413 vekur athygli manns – það fer eiginlega um mann að sjá þessa mynd. Hún segir jafn mikið og öll þessi orð sem hafa verið höfð um kommúnisma Halldórs Laxness. Þarna situr hann ásamt fjölda manns við Búkarín réttarhöldin í Moskvu 1938. Þau stóðu í tólf daga og segir í bókinni að Halldór hafi allan tímann setið á bekkjum ætluðum erlendum gestum og fylgst með þessu sjónarspili gegnum túlk. Til að koma Halldóri að þurfti að hafa samband við sjálfan Dimitrov, leiðtoga Komintern, alþjóðasambands kommúnista. Ég kalla Halldór Guðmundsson góðan að hafa fundið þessa mynd – hún er stórmerkileg heimild.
Maður gæti ætlað að Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni sé nokkur vandi á höndum ef hann ætlar að toppa þetta. Að hans bíði lýjandi verk næstu tvö árin að klára ævisöguna. En samt er ennþá pláss fyrir Hannes. Aðferð hans er gjörólík því sem Halldór Guðmundsson gerir. Hannes er meira lausskrifandi, hefur meiri áhuga á bæjarslúðri og kjaftasögum – stundum slær það alveg út í íslenska fyndni hjá honum. Þannig ætti Hannes að geta fyllt enn út í myndina af Halldóri Laxness – ef einhver hefur áhuga lengur.
— — —
Önnur nýútkomin bók vekur athygli mína, einfaldlega vegna þess að ég er sögupersóna í henni. Þetta er Fugl dagsins eftir Þorstein Guðmundsson, sem er aðallega þekktur fyrir að spauga með Fóstbræðrum. Þorsteinn nefndi þetta við mig og konu mína á Edduhátíðinni í fyrra – konan mín hvæsti á hann og sagði: „Við förum strax í mál!“
Ég veit ekki hvort Þorsteinn tók mikið mark á henni, en hann mun hafa verið pínu áhyggjufullur yfir þessu. Það þurfti hann ekki að vera, þetta er skemmtileg bók hjá honum – líklega með betri skáldsögum sem eru að koma út fyrir jólin. Ég er heldur ekki persóna nema í óeiginlegri merkingu – það er til dæmis ekki kafað inn í heilabúið á mér og komið upp með einhverja kynóra (Steinar Bragi var víst á leiðinni með eitthvað svoleiðis fyrir nokkrum árum). Aðalsöguhetjan í bókinni starfar við Silfur Egils – á Skjá einum nota bene – er alltmúligmaður í þættinum, sér um að hringja í þátttakendur og búa til spurningar ofan í mig.
I wish – segi ég bara.
Söguhetjan er líka hinn raunverulegi höfundur þáttarins, eða eins og segir á blaðsíðu 64:
„Hafði ég eitthvað sérstakt að gera á þessum tíma, það má auðvitað alveg spyrja sig að því. Mér hafði tekist að byggja upp einn merkilegasta og besta umræðuþátt í íslensku sjónvarpi fyrr og síðar, Silfur Egils……. Þátturinn væri heldur ekki svipur hjá sjón án Egils Helgasonar. Menn hafa oft spurt mig að þessu hvort ég hafi ráðið hann bara út á nafnið vegna þess að mig langaði alltaf að láta þáttinn heita Silfur Egils, löngu áður en ég ákvað að ráða Egil Helga sem þáttastjórnanda en það var bara skemmtileg tilviljun. Það var Egill Skalla-Grímsson sem lá að baki en ekki Egill Helga en ég hefði ekki getað verið heppnari með Egil. Hann var fæddur í hlutverkið og dansaði í höndunum á mér.“
Á endanum er ég farinn með þáttinn af Skjá einum og yfir á Stöð 2 og „gengur allt í haginn“ eins og segir í bókinni, hef látið mig hverfa eftir að „höfundurinn“ er hættur að láta mig vita fyrirfram hverjir eru gestir þáttarins eða ég fái yfirleitt að vita hvað ég eigi að segja…
Gæti verið sniðugt?
— — —
Í bók Þráins Bertelssonar Dauðans óvissi tími segir frá forsætisráðherra sem fer í heimsókn til Úkraínu þegar enginn annar vill fara þangað. Hjá Þráni heitir forsætisráðherrann Jökull Pétursson – hann er nokkuð auðþekkjanlegur fyrir lesendur bókarinnar. Ógeðið í Úkraínu heldur áfram. Nú hafa kosningar þar verið falsaðar með svívirðilegum hætti, eins og Pawel Bartoszek orðar það í ágætri grein á Deiglunni. Í niðurlagi greinarinnar segir:
„Allar alþjóðlegar stofnanir sem fylgdust með kosningum gáfu þeim falleinkun. Erlendar ríkisstjórnir hafa lýst yfir miklum efasemdum með lögmæti þeirra. Hundruðir þúsunda mótmæla nú á götum borga í Vestur og Norður-Úkraínu. Menn vonast þannig til að endurtaka leikinn frá Serbíu og Georgíu. Fráfarandi forseti sagði undir kvöld að öryggissveitirnar byggju yfir nægilegum styrk til að stöðva „lögleysuna“. Sem sagt menn munu skjóta á fólkið ef þess þarf.“
Kuldi styrkir félagslund
Kuldinn í síðustu viku var sameiginleg hópreynsla – það sem heitir á ensku „shared experience“ – rétt eins og hitabylgjan síðastliðið sumar. Ókunnugt fólk ræddi saman um hvernig það upplifði kuldann – hitamæla með mismunandi miklu frosti, hvenær það hafði upplifað slíkan kulda áður, hvernig snjóaði í gamla daga. Svona styrkir félagslund borgaranna.
Við Kári vorum glaðir yfir þessu. Höfðum þó yfir því að kvarta hversu illa er sleðafært í miðborginni, víða er búið að leggja hitalagnir undir gangstéttir sem bræða allan snjó á stuttum tíma. Vorum að skrönglast með sleðann nokkra daga í röð eftir götum þar sem hefði allt eins verið hægt að hjóla.
Snjórinn liggur ennþá yfir, þó hann sé orðinn nokkuð sjúskaður. Merkilegast finnst mér að sjá eftir helgina hversu mikið er um heiðgula pissubletti í snjónum, jafnvel úti á miðjum strætum. Taldi þrjá á Bókhlöðustígnum. Það er eins og fólkið í skemmtanalífinu kasti bara af sér vatni þar sem það stendur – bara taka út og láta vaða. Eða er þetta eftir hunda?
— — —
Það hefur verið með ólíkindum að fylgjast með hamförum fjölmiðlanna síðustu vikuna – allir reyna þeir að bjóða upp á besta efni sem hugsast getur og auglýsa það af ótrúlegum krafti. Skjár einn ber út dagatöl í hús, Sjónvarpið og Stöð 2 kaupa stórar blaðaauglýsingar, meira að segja Morgunblaðið auglýsti efni Reykjavíkurbréfs í skjáauglýsingu. Það hefur ekki sést áður – selja Reykjavíkurbréfin blöð? Vinnufélagi minn sagði mér að Moggann hefði líka mátt fá í ókeypis kynningaráskrift í Kringlunni.
Ástæðan fyrir þessu er einföld – það er könnunarvika. Verið að mæla notkun fjölmiðla með svokallari dagbókaraðferð. 1200 einstaklingar úti í bæ eða svo eru að fylla út dagbók um neyslu sína á fjölmiðlum.
Á fjölmiðlunum vita allir hvenær þetta stendur til, mér var tjáð fyrir löngu að þetta byrjaði á miðvikudaginn. Það verður uppi fótur og fit – almenn taugaveiklun. Manni er bent á að bjóða upp á eitthvað krassandi. Sígilt viðkvæði yfirmanna er: Hví ekki Davíð? Svo gengur þetta yfir og allir eru nokkuð stilltir næstu vikurnar á eftir.
Þá má deila um hversu góð eða vísindaleg aðferð þetta er til að gera svona mælingu. Fyrir nokkrum árum stóð altént til að breyta.
— — —
Steinunn Valdís Óskarsdóttir sagði í þætti hjá Jóni Ársæli að kannski væri bara talað svona um sig af því hún er kona. Hún var að svara því hvort hún væri málamiðlun – óvæntur sigurvegari í einhvers konar pólitískum Survivor leik.
Ég vona að ég sé að fara rétt með, sá bara kynningu á þættinum þar sem þetta kom fram. En þetta er svolítið billegt svar.Atburðarásin innan R-listans var vissulega þannig að enginn bjóst við Steinunni sem borgarstjóra. Ekki hefur hún atfylgi sitt til dæmis vegna sigurs í prófkjöri. Eða vegna þess að hún hafi verið talin öflugt leiðtogaefni sem hrífur borgarbúa. Hún varð borgarstjóri vegna þess að eftir mikið makk gátu VG og forysta Framsóknar sætt sig við hana.
Í því ágæta femínistablaði Veru eru hringborðsumræður með nokkrum þekktum stjórnmálakonum. Þar er meðal annars rætt um kvennavandann innan Sjálfstæðisflokksins. Konurnar segja að ein ástæða þess að konum hafi gengið svo illa innan flokksins sé að í þáttum eins og mínum hafi strákum verið hampað. Við hringborðið sitja Ásta Möller, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Margrét Sverrisdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir. Allar hafa þær margsinnis verið í þáttum hjá mér og öðrum slíkum – eru miklir aufúsugestir í sjónvarpi, enda allar mjög skörulegar.
Hvað þá með karlana sem aldrei koma í sjónvarpið? Ég nefni bara sjálfstæðismenn. Guðjón Hjörleifsson, Kjartan Ólafsson, Guðmund Hallvarðsson? Veit fólk yfirleitt hvernig þeir líta út eða hljóma?
— — —
Ég skemmti mér prýðilega á Beach Boys tónleikum í gær. Hljómar voru flottir á undan. Svo komu Beach Boys og tóku öll frægustu lögin, svolítið eins og djúkbox. Vantaði bara Caroline No og Warmth of the Sun. Þetta er kannski ekkert ofboðslega metnaðarfullt – öll lögin á tónleikunum utan tvö eða þrjú voru samin fyrir 1971!
En það mátti hafa af þessu skemmtun – maður brosti allavega og raulaði með. Flutningurinn var ágætur, þótt hljóðið hafi verið gjörsamlega ónýtt í byrjun. Yngri liðsmennirnir gátu sungið rullurnar sínar og raddað eins og alvöru strandastrákar. Af upprunalegum liðsmönnum stóð bara Mike Love á sviðinu – furðu kraftmikill miðað við aldur. Það var hann sem var með Bítlunum á Indlandi á sínum tíma – mörgum áratugum síðar kveikti ég á sjónvarpi og kom auga á hann í gestahlutverki í Strandvörðum.
Bruce Johnston var þarna líka. Hann hefur alltaf verið talinn hálfgert aðskotadýr í hljómsveitinni, samdi nokkur ofurvæmin lög, meðal annars Disney Girls sem hann söng á tónleikunum. En Bruce gekk í hljómsveitina 1965 eða 1966 – svo hann er kannski ekki alveg nýliði!
En þetta var glaðlegt – og lögin mörg hver með hinum algjöru perlum poppsins. Wilson bræðurnir eru hins vegar horfnir á braut, tveir dánir og sá þriðji fer sína krókóttu leið sem fyrr. Sem ég skrifa þetta er ég að hlusta á Smile plötu Brians Wilsons. Skrítið að heyra í fyrsta sinn árið 2004 plötu sem var ætlað að slá út Sgt. Peppers. En sumt af þessu er algjör snilld.
Hvað nú, Dagur?
Birtist í DV 20. nóvember 2004
Ungur og efnilegur stjórnmálamaður, Dagur B. Eggertsson, er orðinn formaður skipulagsnefndar Reykjavíkur. Hann tekur við af nýja borgarstjóranum, Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, sem satt að segja átti í mestu brösum með þetta starf. Þurfti sífellt að verja skrítnar ákvarðanir. Vandinn er sá að það hafa verið gefin of mörg fyrirheit sem ekki er staðið við. Það hefur ekki tekist að snúa við hroðalega vondri þróun í byggð Reykjavíkur. Til þess hefur vantað alvöru pólitíska forystu og vilja. Borgarstjórnin er of þróttlítil – málamiðlanirnar of útvatnaðar. Allt bendir því miður til þess að öfugþróunin haldi áfram, líkt og rakið verður í þessari grein.
Flestir sem taka til máls um skipulag Reykjavíkur láta eins og þeir vilji efla byggðina í miðbænum og þar í grennd, draga úr bílaumferð, þétta borgina. Í raun virðist þó vera stefnt í alveg þveröfuga átt. Verkin tala. Borgin færist óðfluga norður inn með sundunum og lengra upp í hæðirnar hér í kring. Enn sem komið er hefur þétting byggðarinnar verið óveruleg. Það er eins og dropi í hafið að fylla upp í einhver smágöt í borgarmyndinni fyrir vestan Kringlumýri. Sé mönnum einhver alvara með þéttingu verður að taka Vatnsmýrina undir byggð – það er eina leiðin.
Þaðan mætti hugsast að byggðin færi að ná út á Álftanes – með brú yfir Skerjafjörðinn.
Þótt samþykkt hafi verið í furðulegri atkvæðagreiðslu fyrir nokkrum árum að flugvöllurinn skuli vera á bak og burt eftir tólf ár, hangir framtíð hans í lausu lofti. Enn er ekki búið að samþykkja skipulag þar sem gert er ráð fyrir hvarfi flugvallarins, þótt það sé löngu tímabært – ætti í allra síðasta lagi að vera tilbúið fyrir næstu kosningar.
Umhverfisráðherra, sem þá var Siv Friðleifsdóttir, neitaði að staðfesta þann hluta aðalskipulagsins þar sem var búið að teikna brotthvarf flugvallarins. Bak við tjöldin hömuðust landsbyggðarþingmenn og ráðamenn í samgöngumálum. Það var sett einhvers konar sáttanefnd í málið – hún gat ekki komist að neinni niðurstöðu. Að endingu ræddi ráðherrann um að setja lög til að koma í veg fyrir að flugvöllurinn færi.
Í staðinn eru teikn um að farið hafi í gang kapall þar sem stefnt er að því að styrkja flugvöllinn í sessi – tryggja að hann verði þarna til eilífðarnóns. Það er verið að taka smábletti kringum Vatnsmýrina og skipuleggja þá alveg úr samhengi við alla heildarhugsun – líkt og menn vilji gleyma því að hugmyndin var að setja svæðið í alþjóðlega skipulagssamkeppni.
Upp við Valsvöll er verið að setja saman hverfi sem minnir á borgir í Austur-Þýskalandi. Það eru flóknir peningahagsmunir sem ráða því að nýtingin á svæðinu er svona léleg – maður spyr líka um möguleika verktaka til að þrýsta á ráðamenn í borginni? Þetta gengur þvert á öll yfirlýst markmið um skipulag þessa borgarhluta.
Ekki hefur tekist að færa almennileg rök fyrir því að leggja nýja fjölakgreina Hringbraut. Málið hefur verið knúið í gegn með miklum valdhroka, í trássi við skynsamleg andmæli – ekki síst vegna þess að ríkið var loks tilbúið að borga. Báðar þessar framkvæmdir eru í þeim anda að að maður hlýtur að ætla að flugvöllurinn sé ekki á leiðinni burt – og að borgarstjórnin viti það fullvel.
Á sama tíma gefur borgin ríkinu stórt land undir spítalahverfi í grennd við gamla Landspítalann. Þetta hefur ekki farið sérlega hátt, en gjöfina má meta á marga milljarða. Kannski hátt í fimm. Engin greiðsla kemur fyrir – sem hlýtur að teljast skrítið í ljósi þess að ríki og sveitarfélög eru vön að þrátta um hverja krónu sem ber í milli.
Á móti bendir allt til þess að ríkisvaldið sé loks tilbúið að leggja fé í framkvæmdir við Sundabraut. Þar verður farið að vilja samgönguráðherra, farinn innri leiðin svokallaða, inn fyrir Sundahöfn. Sundabrautin er forsenda þess að byggðin geti haldið áfram að færast í norður. Meðan smávægilega hefur verið fyllt upp í borgarmyndina vestan Elliðaáa, hafa heilu hverfin verið að rísa í Grafarvogi, Grafarholti og Norðlingaholti. Næst er Úlfarsfell, Geldinganes, Blikastaðaland og Gufunes.
Fyrir eru á svæðinu 40 þúsund manns – Mosfellsbær og Árbær þá taldir með. Samkvæmt skipulagi er gert ráð fyrir að önnur 40 þúsund geti bæst við á næstu áratugum. Samanlagt 80 þúsund.
Þannig erum við að horfa á byggðir með tugþúsundum manna norður með ströndinni – á sama tíma og íbúum í gamla bænum fjölgar kannski örlítið. Hápunkturinn í þessari þróun yrði líklega bygging verslunarkringlu í grennd við Korpúlfsstaði. Þar yrði til vísir að nýjum miðbæ fyrir allan þennan fjölda – sem yrði enn til að draga lífið úr gamla miðbænum. Engin ástæða er til að ætla að verslunarmiðstöðin verði minni í sniðum en Smáralind.
Í þessari framtíðarsýn- sem er fullkomlega raunsæ – er ekkert sem bendir til þess að flugvöllurinn fari. Hann er þvert á móti styrktur í sessi. Það er svosem ósköp vinalegt að sjá flugvélarnar taka á loft og lenda í vetrarhúminu, en afleiðingin er sú að miðbærinn verður útkjálki með alþingishúsi, dómkirkju, spítala, flugstöð og drukknu fólki um helgar. Sumardvalarstaður fyrir túrista. Íbúarnir sjálfir verða mestanpart annars staðar.
Á meðan eykst bílaumferðin um borgina, þvert ofan í markmiðin sem voru sett í svokallaðri Staðardagskrá 21. Henni var mikið flaggað af sveitarstjórnarmönnum um tíma – átti að vera eins konar stefnuskrá fyrir umhverfisvæna og vel skipulagða borg.
Þar voru fögur fyrirheit um minni akstur og bætta nýtingu lands. Veruleikinn verður líklega þveröfugur. Bílaumferðin eykst, byggðin verður áfram strjál og miklu landi er sólundað. Innan tíðar gætum við átt á hættu að almennilegt byggingaland verði uppurið á svæðinu – það er nefnilega ekki ótakmarkað líkt og margir virðast halda. Vegna vinds er Kjalarnesið nánast óbyggilegt. Það vorar seint upp í Heiðmörk. Nú þegar er Reykjavík farin að líkjast verstu bílaborgunum í Ameríku – enginn kemst leiðar sinnar nema akandi. Það er ekki einu sinni haft fyrir því að leggja gangstéttir. Gangandi fólk er einhvers konar frík.
Það er himinn og haf milli orða og efnda í skipulagi Reykjavíkur. Borgarstjórnin kemst aldrei hraðar en sá tregasti í samstarfinu leyfir og því er látið reka á reiðanum í svo mikilvægum málum. Þrýstingur frá flokksforingjum og landsbyggðarpólitíkusum er vísast mikill. Meirihluti og minnihluti eru nokkurn veginn á sama róli – maður sér eiginlega engan mun. Það er spurning hvort borgin þolir yfirleitt annað tímabil af þessu. Verður þá ekki orðið um seinan að snúa þróuninni við?
Maður hlýtur að binda ákveðnar vonir við Dag – og líka Steinunni Valdísi þótt henni hafi ekki farnast vel sem formaður skipulagsnefndarinnar. Þau eru ungt fólk sem hafa vonandi nútímalega sýn á framtíðina. Vont er hins vegar þegar menn eru að pukrast með með málin, segja eitt og gera svo allt annað. Þá er stutt í að maður fari að hrópa: Svik! Svik!
Skárra er að nefna hlutina sínum réttu nöfnum, tapa sér ekki í pólitískum hrossakaupum. Hafi verið gert einhvers konar samkomulag um byggðaþróunina í Reykjavík milli borgarinnar og ríkisins á að segja frá því. Það var samþykkt á sínum tíma að flugvöllurinn færi – sé önnur staða komin upp á að greina skilmerkilega frá því. Játa hreinskilnislega að það hafi orðið stefnubreyting. Eða er kannski engin stefna?
Var tekið tillit til leiðinda?
Tímaritið virta, Economist, kemst að þeirri niðurstöðu að Ísland sé sjöunda besta land í heimi til að eiga heima í. Best er að vera á Írlandi. Það kemur nokkuð á óvart, því þegar ég ferðaðist um Írland á árunum 1977-78 var það ennþá fátækrabæli. En síðan hafa Írar að miklu leyti kastað kaþólskri trú, mjólkað Evrópusambandið og laðað til sín fjármagn úr öllum áttum – svo sjálfsagt er lífið bara gott á eyjunni grænu.
Ég spurði mig samt hvort tillit hefðu verið tekin til leiðinda í þessari könnun. Ríkin fyrir neðan Írland voru Sviss, Noregur, Luxembourg, Svíþjóð, Ástralía og svo Ísland. Sum þessara landa eru talin með leiðinlegustu stöðum í heiminum. Alveg örugglega Luxembourg þar sem er ekkert við að vera nema að drekka súrt hvítvín, líklega líka Sviss og Noregur.
Maður spyr sig líka um Ísland. Góður kunningi minn sló gjarnan Íslandi, Noregi og Færeyjum saman og kallaði „leiðindaþríhyrninginn“. En vissulega hefur margt breyst síðan þá – allavega komnar mörg hundruð knæpur í miðbæinn og svo Kringlan og Smáralind.
Lönd eins og Frakkland, Þýskaland og Bretland lenda svo mjög neðarlega á listanum – í 25ta, 26ta og 29da sæti. Samt þykir af einhverjum ástæðum eftirsóknarvert að búa á þessum stöðum – þangað liggur stöðugur straumur fólks sem vill fá landvist. Nokkuð takmarkað er hins vegar hversu margir vilja setjast að á Íslandi.Frakkland er stundum talið hámark lífsnautnarinnar, tákn fyrir lífsgæði – gott veður, góðan mat, menningu, þægilegan lífsstíl. Enda er það oft nefnt „la douce France“ – hið blíða Frakkland.
Maður spyr sig næstum hvort þetta sé einhver brandari hjá Economist, svona eins og um árið þegar þeir kváðu upp úr um að Norðurlandaráð væri þarflausasta samkoma í heimi og hefði ekkert annað að gera en að taka saman skýrslur um hvernig skuli bæsa húsgögn.
— — —
Um daginn sá ég í sjónvarpi mynd af manni sem stóð á lestarstöð og barði sér til hita í miklum kulda. Lestin lét bíða eftir sér, maðurinn var ekki með húfu. Tilgangurinn með þessu myndskeiði var að sýna að maðurinn ætti á hættu að fá blóðtappa vegna kuldans. Hann hefði þau áhrif að blóðið þykknaði og gæti myndast stífla í fótum eða höfði.
Svona er alltaf verið að hræða mann í fjölmiðlunum. Ég veit að á sumum fréttastofum eru beinlínis reglur um að ákveðið hlutfall frétta skuli fjalla um heilsuna og ógnir við hana. Samt erum við öruggari hér á Norðurlöndum en nokkuð fólk hefur nokkurn tíma verið á jörðinni. Lífinu fylgir náttúrlega ákveðin kvíðatilfinning, en fyrir henni er minni ástæða hér og nú en oftast í mannkynssögunni.
Um daginn trúði ég því í nokkrar vikur að drengurinn minn myndi fá lifrarbólgu A af því að drekka vatn úr gosbrunni í London. Ég hafði lesið grein þar sem stóð að allar líkur bentu til þess. Var sífellt að horfa í augun á honum til að athuga hvort þau hefðu fengið gula slikju.
En ég varð náttúrlega mjög skelkaður yfir blóðtappanum sem getur orsakast af mishitnun líkamans í köldu veðri – hafði aldrei velt þessu fyrir mér. Nú er ég í fyrsta skipti síðan ég var barn kominn með húfu á hausinn. Ég er með frekar stórt höfðuð (eins og Beethoven og Jónas) og mikinn hárlubba svo húfan fer mér illa. Erlend afgreiðslustúlka á kaffihúsi skellti upp í morgun þegar hún sá mig með hana. Ég hló á móti til að leyna því að ég var móðgaður.
Og til að vera nokkurn veginn viss um að fá ekki blóðtappa er ég líka kominn í síðar nærbuxur – þurfti að fara alla leið í Kringluna til að kaupa þær. Ekki man ég til þess að hafa klæðst slíkum fatnaði síðan ég var í barnaskóla.
Kiljan og Silfur Egils
Nýlegar færslur
Leturstærðir
Leit
Aðrir miðlar
- Vefmiðlar
- Vefsjónvarp
- Vefútvarp
- Vefverslanir
- Eyjan
