Eyjan.is

Forsetakjörið og franski frændinn

Birtist í DV 30. október 2004

Við ráðum auðvitað engu um kosningarnar í Bandaríkjunum en samt teljum við að þær geti haft áhrif á líf okkar. Margir fylgjast spenntir með á þriðjudagskvöldið. Það hafa verið skipulagðar kosningavökur á sjónvarpsstöðum og úti í bæ, rétt eins og verið sé að kjósa hér heima. Velflestir Evrópubúar vilja losna við Bush – nema Pólverjar sem hrífast af einhverjum ástæðum af honum.

Það er samt spurning með íslensku ríkisstjórnina og stuðningslið hennar. Við erum náttúrlega í hópi staðföstu þjóðanna. Hér er líka uppi sú kenning að þegar varnarstöðin í Keflavík er annars vegar sé auðveldara að eiga við repúblikana Bush en demókrata Kerrys. Í nýútkominni bók um forsætisráðherra Íslands talar Styrmir Gunnarsson um sérstakt trúnaðarsamband Davíðs Oddssonar og Bushfjölskyldunnar. Bush hafi tekið eftir því hvað Davíð sé góður stuðningsmaður og láti sér vel líka.

Ég hef líka spurnir af því að Hannes sé kunnugur Karli Rove, hinum harðskeytta kosningasmala George Bush.

Samkvæmt nýjustu fréttum er samt lítið orðið eftir af beisnum. Víkurfréttir sem eru staðsettar við hliðina á Keflavíkurflugvelli segja að næstum öll vopnin hafi verið flutt úr landi. Það er víst ákveðið að ennþá fleiri Íslendingum verði sagt upp. Kannski er það ekki svo langsótt þegar framtíðarhópur Ingibjargar Sólrúnar segir að við eigum að taka þetta yfir.

Þetta eru tveir frekar óáhugaverðir menn í dökkbláum jakkafötum með rauð bindi. The Economist segir að annar sé óhæfur, hinn óskiljanlegur. En þetta er ofboðslegt show – kannski það stærsta í heimi. Það er sagt að allt klabbið kosti 1 billjón dollara.

Sterkasta vopn Bush er óttinn, að ala á ótta. Hann er stríðsforseti – slagorð sem Rove er sagður hafa fundið upp og gerir sér mikinn mat úr. Það er er langt síðan Roosevelt manaði borgarana til hugrekkis með þeim orðum að það sé ekkert að óttast nema óttann. Það er skrítin þversögn í stjórnmálum nútímans að óttinn skuli vera ein helsta söluvaran – fremur en björt framtíð sem var aðal varningur stjórnmálamanna á árum áður. Óttinn er líklega söluvænlegri.

Ástæðan er ekki sú að við búum við óöryggi – líklega hefur ekkert fólk í mannkynssögunni verið jafn öruggt og það sem nú býr á Vesturlöndum. Við lifum lengur, lifum betur – það er ólíklegt að við hröpum allt í einu ofan í örbirgð, sprengjur detti á hausinn á okkur eða deyjum fyrir aldur fram úr sjúkdómum. Samt er tilfinning öryggisleysis mjög áleitin. Kannski af því að fjölmiðlarnir ala á henni. Kannski af því samfélagið er svo brotakennt og veruleikinn flókinn – og margir taugaveiklaðir og einmana í borgarsamfélögum.

Al Queida er auðvitað ekkert annað en flóarbit – allavega miðað við veldi Vesturlanda. Ef Al Queida er þá yfirleitt til eins og samtökunum er lýst – með djöfullegan glæpaheila einhvers staðar í helli í Mið-Asíu. Það eru ekki margir sem láta lífið í hryðjuverkum. Þau eru flest framin á stöðum eins og Kasmír eða einhvers staðar langt langt í burtu.

Það er stutt í landráðabrigslin hjá þjóð þar sem ýmis mannréttindi hafa verið gerð óvirk undanfarin ár – undir yfirskini stríðsins gegn hryðjuverkum. Frambjóðandinn Kerry verður að bera sig hermannlega, þótt hann hafi byrjað stjórnmálaferil sinn í baráttunni gegn hermennsku. Hann má ekki segja neitt sem getur talist móðgun við herinn í Írak – svo gegnsýrt er þjóðfélagið af hernaðarhyggju. Að nefna almenningsálitið í heiminum er nánast talið til marks um drottinssvik.

Kerry verður líkaað fela það að hann er af frönskum ættum, prýðilega mæltur á franska tungu og á vini í Frakklandi. Ég hef reyndar tvívegis hitt einn náfrænda hans þar. Ræddi við hann á lítilli skrifstofu í 7. hverfi. Þetta er lágvaxinn maður, sköllóttur og líflegur. Hann heitir Brice Lalonde og var eitt sinn sósíalisti og ráðherra umhverfismála í forsetatíð Mitterrands, klauf sig svo burt og stofnaði sinn eigin umhverfisverndarflokk. Hann bauð sig meira að segja fram til forseta í Frakklandi 1981 og fékk 4 prósent atkvæða. Áður var hann frumkvöðull í Greenpeace og einn höfundur þeirrar aðferðar Greenpeace-manna að sigla langt út á rúmsjó og fara þar um borð í skip sem stunduðu vafasamt athæfi.

Nú er Lalonde bæjarstjóri í smábænum Saint-Briac-sur-Mer á Betagneskaga. Þar býr hann í nánd við óðul Forbes fjölskyldunnar sem Kerry tilheyrir líka. Þeir Kerry fara í frí saman – það er sagt að Lalonde hafi haft áhrif á að Kerry snerist svo hart gegn Vietnamstríðinu á yngri árum, enda var Lalonde einn af leiðtogum í stúdentauppreisnarinnar 1968. Þeir Kerry eru systrasynir. Sameiginlegur langafi þeirra mun hafa selt ópíum í Kína og byggt fjölskylduauðinn á því – líkt og má lesa á þeim ágæta veffuckfrance.com.

Á öðrum vef svipuðum er Kerry uppnefndur Jean F. Cheri.

Lalonde hefur sagt að hann ætli að láta lítið á sér bera til að skaða ekki frænda sinn í kosningunum. Og Kerry hefur heldur ekki verið að flagga þessum frænda sínum og vini.

Allir muna eftir hinni sprenghlægilegu uppákomu með „frelsiskartöflurnar“. Frakkar voru allt í einu orðnir helstu óvinir Bandaríkjanna, tákn um hugleysi og óheiðarleika. Ég spurði franskan blaðamann sem ég hitti um daginn hvort hann teldi að þessi herferð gegn Frökkum hefði verið skipulögð. Hann sagði já, vissulega – franski sendiherrann í Washington hefði beðið Condolezzu Rice um að lát yrði á þessu. Það stóð heima – andróðursherferðin hætti daginn eftir.

Andspænis Kerry eru kosningahersveitir repúblikana, feikna vel skipulagðar, knúðar áfram af ofsafenginni þjóðernishyggju og trúarhita. Kosningafundir hjá Bush eru eins og vakningasamkomur, enda er stór hluti stuðningsmanna hans frelsaður til hinnar sérstöku bandarísku útgáfu af kristni. Bush hefur raunar sagt að orðið krossferð hafi verið óheppilega valið hjá sér – en þetta eru samt einhvers konar krossfarar. Það er veifað plakötum þar sem segja að sjálfur Guð hafi búið sér ból í Hvíta húsinu – Bush hefur ekkert fyrir að andmæla því. Það er ekki furða þó messíanismi sé nefndur í þessu sambandi.

Svo má líka velta fyrir sér hversu lýðræðislegar þessar kosningar eru.Lýðræðið í Bandaríkjunum er farið að bera mjög svip þess sem kallast plútókratí – auðmannaveldi. Mörgum finnst neytendafrömuðurinn Nader vera hvimleiður að blanda sér svona í kosningarnar. En það er mikið til í boðskap hans. Þeir sem komast áfram í pólitíkinni erumilljónerar, studdir af öðrum milljónerum. Þetta á við um Bush og Cheney, Kerry og Edwards – og líka menn eins og Michael Bloomberg og Arnold Schwarzenegger. Eins og sagt hefur verið áttu skattalækkanir Bush meira skylt við stéttabaráttu heldur en hagfræði.

Bíómyndin The Manchurian Candidate sem sýnd er í Laugarásbíói fjallar um auðfyrirtæki sem reynir að búa til sinn eigin forseta með heilaþvotti og öðrum óþokkabrögðum. Myndin er á köflum hálf fáránleg finnst manni, en þó ekki fráleitari en svo að það er í raun þegar búið að gera þetta. Myndin ætti eiginlega að heita The Haliburton Candidate.

George W. Bush er tíundi Bandaríkjaforsetinn í lífi mínu, Kerry gæti orðið sá ellefti. Ég er orðinn svo gamall að Eisenhower var forseti þegar ég fæddist. Hann var maður úthverfaútópíu – gullinna tíma þegar neyslusamfélagið var að verða til. Samt voru ekki liðin nema fá ár frá blóðugustu styrjöld í sögu mannkynsins. Það er öllu myrkari sýn sem er boðið er upp á núna. Á kosningafundum hjá Bush er veifað spjöldum þar sem stendur: „You keep us safe!“

Auðstéttin þarfaltént ekki að óttast um sig í höndum hans. Á það hefur verið bent að 0.1 prósent þjóðarinnar hafi stöðugt orðið ríkari. Vinnandi fólk þarf hins vegar að hafa áhyggjur af sínum hag. Fólki undir fátæktarmörkum hefur fjölgað. Vinnumarkaðurinn er óöruggur, það skapast ekki ný störf. Mikil atvinna hefur farið í þrælakistur í löndum eins og Kína. Margt af þessu fólki hefur engar heilsutryggingar og er alltaf á nálum að eitthvað komi upp á. Eftir tímabil lágra vaxta eru skuldir heimilanna í sögulegu hámarki.Í ágætri grein á vefnum vald.org segir Jóhannes Björn Lúðvíksson, sem er búsettur vestra, að mótsagnirnar í bandaríska hagkerfinu séu svo himinhrópandi að þær séu farnar að minna á Lísu í Undralandi.

Bandaríkin búa við skrítið kosningakerfi þar sem sá sem fær fleiri atkvæði getur tapað kosningunum. Menn eru strax farnir að tala um kosningasvindl, týnd atkvæði, ónýtar atkvæðavélar, allan lögmannaherinn sem mun þjarka um úrslitin eftir kosningar. Síðast var það Fox News – sú umdeilda sjónvarpsstöð – sem tilkynnti að Bush hefði verið kosinn forseti.Næstu sekúndurnar á eftir fylgdu aðrir fjölmiðlar í kjölfarið af óbrigðulu hjarðeðli. Samt voru úrslitin ekki einu sinni ráðin. Menn nefna jafnvel eins konar valdarán í þessu sambandi.

Ætli það verði ekki líka Fox sem taki af skarið og tilkynni úrslitin á þriðjudagsnóttina? Það verður spennuþrungin stund. Ég ætla að spá því að þá verði nefnt nafn Johns Kerrys – Frakklandsvinarins. Hann er ekki frábær frambjóðandi, en það er ekki skárri í boði. Ég veit allavega um marga sem ætla að fara í mikla fýlu ef úrslitin verða á hinn veginn.

• Senda á Facebook

Gúrkutíð og áhugaverð netverslun

Einhverja áhugaverðustu netverslun sem ég hef séð lengi er að finna á vef Sambands ungra Sjálfstæðismanna. Þarna er að getur að líta ýmislegan varning sem hentar vel til gjafa – ef maður tímir þá að gefa svona fínerí.

Þar má benda á flestalla sjónvarpsþætti sem Hannes Hólmsteinn Gissurarson hefur gert, boli með mynd af Thatcher, leðurmöppur, könnur, íþróttatöskur og derhúfur með merki Sjálfstæðisflokksins, Top Flite golfkúlur einnig með merki flokksins, úrval úr ræðum Ólafs Thors og svo hið sígilda rit Uppreisn frjálshyggjunnar.

Það er greinilega kraftur í starfinu hjá SUS-urum.

— — —

Er ekki hálfgerð gúrka þessa dagana? Ég skrifaði einhvern tíma grein um þetta fyrirbæri, gúrkutíð. Orðið er náttúrlega komið úr dönsku – "gurketid". Þangað úr þýsku – þar mun einhvern tíma hafa verið talað um "Sauere-Gurkenzeit". Ég hef reyndar spurt Þjóðverja hvort þeir kannist við það – en þeir hafa ekki hugmynd. Á Íslandi væri líklega réttara að tala um bláberjatíðina – þann tíma þegar fjölmiðlarnir fara að birta fréttir um berjasprettu.

En það er fremur dauft um að litast í fréttunum. Þingmenn eru enn einu sinni komnir í frí og svo eru margir þeirra á leið á þing Norðurlandaráðs. Ég geri ekki ráð fyrir miklum tíðindum þaðan. Það hefur svo til ekkert komið út úr þinginu í haust. Ekkert heldur að frétta af kennaraverkfalli næstu vikuna. Kannski er allt svona rólegt eftir að nýji forsætisráðherrann tók við. Hann er ekki týpan sem vill rugga bátnum. Davíð er í veikindafríi – og það er eins og mann vanti einhverja spennu.

Jú, hlutabréfamarkaðurinn pompaði aðeins. En það vissu allir að það myndi gerast, svo kannski voru það ekki svo mikil tíðindi. Svo keypti Og Vodafone Norðurljós (sem eiginlega voru hætt að heita Norðurljós), en áður höfðu Norðurljós keypt Og Vodafone. Varla furða þó maður skilji ekki neitt í neinu.

Maður horfir náttúrlega vestur til Bandaríkjanna, til kosninganna þar. Það er háð hörð barátta um lykilríkin sem sveiflast milli flokkanna. Hér er ansi góð lítil grein um kosningabaráttuna í Ohio. Höfundurinn, Örn Arnarson, spáir Kerry sigri af því hann býður upp Bruce Springsteen og Natural Lite bjór í tonnatali.

Ég skrifaði grein um kosningarnar sem birtist í DV á morgun. Fjallaði aðallega um tengsl Kerrys við Frakkland og náfrænda hans þar, græningjann og fyrrum 68-róttæklinginn Brice Lalonde. Þetta er náungi sem ég hitti fyrir tíu árum í París.

— — —

Bendi svo á tvær áhugaverðar greinar sem birtast hér neðst á síðunni. Önnur er eftir Gauta Kristmannsson, athugasemd við skrif mín um Hannes og Halldór Laxness. Hin er eftir Hallgrím Helgason og er athugasemd við athugasemd sem Ólafur Teitur Guðnason gerði við orð sem Hallgrímur lét falla í Silfri Egils.

• Senda á Facebook

Hjörleifur er æði

Ég heyrði tvær ungar stúlkur, greinilega vinstri sinnaðar, ræða um fund sem þær höfðu sótt hjá Vinstri grænum. Þetta var í heita pottinum í Vesturbæjarlauginni. "Hjörleifur er æði," fannst mér önnur stúlkan segja og hin samsinnti. Þær voru að tala um Hjörleif Guttormsson. Sannarlega hefur vaxið úr grasi ný kynslóð í landinu.

Margir furða sig á að þingið sé komið í frí aðeins fáum vikum eftir að það byrjaði. Hjörleifur mátti þó eiga að hann nennti að vinna – gleypa í sig skýrslu eftir skýrslu. Líklega les hann skýrslurnar ennþá þó hann sé hættur í þinginu.

Sú saga er sögð að þegar Hjörleifur var ráðherra hafi hann einu sinni sett ritara sínum fyrir að vélrita upp gríðarmikla skýrslu.

"Veistu hvaða dagur er í dag?" á ritarinn að hafa spurt.

"Já, það er þriðjudagur," sagði Hjörleifur.

"Nei, það er gamlárskvöld," sagði ritarinn.

Annars er Hjörleifur með ágæta heimasíðu sem nefnist Grænn vettvangur, smellið hér.

— — —

Foreldrar og börn voru að mótmæla kennaraverkfallinu fyrir utan alþingishúsið. Svo var gengið út að ráðhúsi. Hjá dómkirkjunni kallaði einhver til mín að ég yrði að beita áhrifum mínum til að stöðva þetta. Ég benti á Dag Eggertsson sem gekk framhjá.

Fyrir langalöngu, þegar verkfallið var að byrja, var einnig boðað til mótmæla. Þá átti ég líka leið framhjá og sá fimm konur með spjöld norpa utan við Alþingi. Nú voru líklega mætt hátt í fimm hundruð manns. Kannski verður hægt að halda alvöru fjöldafund þegar verkfallið hefur staðið í tvö ár.

Annars eru Íslendingar svo miklir efnishyggjumenn. Þeir eiga vilja helst ekki hugsa um óáþreifanlega hluti eins og menntun. Þeim er hins vegar ekki sama ef bensínið hækkar. Líklega vekur bensín heitari tilfinningar en barnaskólar – þótt landinn nái raunar heldur ekki að mótmæla bensínhækkunum af neinum krafti.

— — —

Guðni Ágústsson vildi ekki kannast neitt við það í þætti hjá mér um helgina að það væri verið að plotta gegn sér innan Framsóknarflokksins. Samt eru hnífar á lofti í flokknum – það gengur fjöllunum hærra að gera eigi tilraun til að setja Guðna af á næsta flokksþingi. Koma í staðinn einhverjum í varaformannssætið sem er þóknanlegri Halldóri Ásgrímssyni. Halldór fílar Guðna ekkert sérlega vel. Sé til dauðalisti, þá er Guðni á honum.

Líklega er þó útséð með að Árni Magnússon nái alla leið upp í varaformannssætið í fyrstu atrennu. Vitað er að Halldór vildi gjarnan setja hann við hlið sér. Árni hefur ekki ólíka fúnksjón fyrir Halldór og Finnur Ingólfsson áður fyrr. En það þykir ekki hafa reynt nóg á Árna; hann er bara rétt nýskriðinn út af flokkskontórnum, flokksmönnum finnst hann alveg ágætur en vilja ekki að hann fari svona langt á svo stuttum tíma.

Því skal því spáð að reynt verði að setja Valgerði Sverrisdóttur í varaformanninn. Hún er ráðherra sem flokksmönnum finnst hafa skilað sínu, kona, vann stórsigur í síðustu kosningum og er afar holl Halldóri. En Guðni gefur sitt væntanlega ekki eftir án baráttu. Hann er ekkert á því að hætta. Það getur hjálpað honum að hann er fulltrúi sveitamennsku og gamalla gilda – og ákveðið mótvægi við formanninn og hópinn í kringum hann.

• Senda á Facebook

Bush í vandræðum?

Það er vika til kosninganna í Bandaríkjunum. Flestir virðast gera ráð fyrir því að Bush vinni. Hann hefur forskot í flestum skoðanakönnunum. Þetta er þó ekki víst. Kosningaspeki í Bandaríkjunum segir að sitjandi forseti geti verið í vandræðum ef hann hefur ekki yfir 50 af hundraði í skoðanakönnunum. Bush virðist eiga erfitt með að ná því. Hér má lesa grein úr The Guardian þar sem því er haldið fram að óákveðnir kjósendur hafi tilhneigingu til að sveiflast frekar til mótframbjóðandans.

Einnig er það að athuga að baráttan snýst í raun bara um örfá ríki. Úrslitin eru talin ráðin annars staðar, það má hérumbil fullyrða að atkvæðin þar skipti ekki máli. Ríkin sem "sveiflast" eru Ohio, Flórida, Iowa, Arkansas, Pennsylvanía, Minnesota, Nevada, Oregon, Vestur-Virginía, Nýja-Mexíkó, Nýja-Hampshire og Wisconsin. Í mörgum þessara mikilvægu ríkja virðist Bush ekki vera í sérlega góðri stöðu. Til dæmis er sagt að menn hans séu næstum búnir aðð gefa Ohio upp á bátinn.

— — —

Ég stakk því að vini mínum, ritstjóra dagblaðs, að hann gerði skoðanakönnun meðal þingmannanna sem sitja á Alþingi og spyrði hvern þeir myndu kjósa ef þeir hefðu kosningarétt í Bandaríkjunum. Maður þarf svosem ekki að velta þessu mikið fyrir sér – en það væri gaman að sjá það svart á hvítu. Hvað ætli Bush myndi fá mikið fylgi – 10 prósent, 20 prósent? Hvað hugsa ungu mennirnir í Sjálfstæðisflokknum? Er Kerry kannski Framsóknarmaður? Myndu Vinstri grænir vilja kjósa Nader? Eða eru menn kannski svo varkárir að þeir gefi sig ekki?

Bush er fyrirlitinn og hataður víðast í Evrópu. Maður heyrir fólk segja að það verði fyrir áfalli ef hann vinnur. Það er víst bara í Póllandi sem hann hefur meirihluta – mér er afar hlýtt til Pólverja, en þeir virðast ekki geta fengið nóg af vandræðum.

• Senda á Facebook

Pólitískar ofsóknir

Enn eru menn byrjaðir að þrefa um Halldór Laxness. Það er aldeilis að það er púður í karlinum. En deiluefnin verða sífellt obskúrari. Maður er eiginlega alveg hættur að fylgjast með. Mogginn bregst hart við og reynir að sýna fram á að hann hafi fagnað einlæglega þegar Halldór fékk Nóbelsverðlaunin, "Hver er Mogginn?" spyr Jón Karl Helgason bókmenntafræðingur. Það er góð spurning.

Hannes Gissurarson kemur kannski ekki út með annað bindið af ævisögu Halldórs í ár. Í staðinn skrifar hann greinar í gríð og erg og heldur fyrirlestra. Hann er að marka sér svæði eins og hundur við þúfu. Fólkið sem er á hannesarvaktinni bregst ókvæða við – það eru held ég ósjálfráð viðbrögð. Þegar Hannes segir Laxness verða sumir alveg brjálaðir. Gauti Kristmannsson skrifar í Moggann í fyrradag og segir að Hannes standi í pólitískum ofsóknum gegn merkasta rithöfundi Íslendinga á síðustu öld.

Öndum aðeins rólega. Mér fannst skemmtilegt margt af því sem Hannes sagði um Atómstöðina á Hugvísindaþinginu – hann kallaði hana "andreykjavíkursögu". Og það er engin goðgá þó hann segi að hún sé byggð á tékkneskri bók. Kann vel að vera. Þannig vann Halldór, stældi og stal, klippti og skar. Snæfríður Íslandssól er ættuð úr Gone With The Wind. Og ekki get ég séð að Hannes sé að lítilsvirða Halldór þótt hann segi frá því að ekki hafi verið einhugur um að hann fengi Nóbelsverðlaunin. Það er ekki sérlega djörf fullyrðing.

— — —

Annars eru margir farnir að stynja þreytulega þegar minnst er á kommúnisma Halldórs Laxness. Sem hlýtur að verða rauði þráðurinn í öðru bindi Hannesar – það á að ná frá sirka 1930 til 1950, spannar semsé tíma Stalíns. Í Víðsjárþáttum heyrir maður póstmódernísk andvörp líða úr útvarpsstækinu. Maður fór að greina þau eftir að Hallgrímur gaf út Höfund Íslands. Eins og þetta sé afgreitt mál. Gamlar lummur. Staðnað.

Ég fatta þetta samt ekki alveg. Ég hef svo gamaldags lífsskoðun að mér finnst það skipta ansi miklu máli að höfuðskáld okkar aðhylltist stærstu lygi tuttugustu aldarinnar, sat Búkharín-réttarhöldin í Moskvu fagnandi, sá fólk flutt burt af lögreglunni, horfði á soltinn tötralýð – en sagði svo blygðunarlaust ósatt um allt klabbið.

— — —

Það er líka hugsanlegt að það sé talsverð Laxness-þreyta í þjóðinni. Ákveðin mettun. Samt eru tvær stórar ævisögur á leiðinni, bók Halldórs Guðmundssonar og annað og þriðja bindi Hannesar. Á næsta ári verða fimmtíu ár frá Nóbelsverðlaununum. Úff.

Það mætti kannski reyna að gera eitthvað til að ýta undir áhugann, til dæmis að hafa sérstakt réttarhald yfir Hannesi – hvaða annar staður kemur til greina en Reykjavíkurakademían? Þar yrði hann látinn svara til saka fyrir að vera boðflenna, fyrir að abbast upp á Nóbelskáldið og minningu þess. Sækjendur væru þá Gauti Kristmannsson og Helga Kress, verjandi kannski Gísli Marteinn eða einhver álíka léttvægur, en í dómarasætið væri hægt að setja Eirík Guðmundsson sem jafnframt myndi flytja pistla í Víðsjá.

Ákæran yrði flutt við mikinn fögnuð akademíkera og prjónakerlinga – tricoteuses – sem vildu koma að sjá showið, en ákæruræðan myndi hljóma einhvern veginn svona, flutt af ofsafengnu hannesarofnæmi:

"Það er það sorglega í þessu máli öllu, að höfundi, sem dæmt hefur sig vanhæfan með aðferðum sínum, skuli leyfast, óhindruðum af eðlilegum takmörkunum siðlegrar umræðu í fjölmiðlum, að halda uppi linnulausum árásum á merkasta rithöfund þjóðarinnar fyrir pólitískar skoðanir hans, löngu eftir að þær eru hættar að skipta nokkru máli í umræðu samtímans og löngu eftir að hann er fær um að bera hönd fyrir höfuð sér. Það er mál að linni." (Sbr. grein Gauta Kristmannssonar, Mbl. 25. október 2004.)

Refsingin verður fyrirframákveðin. Hannesi verður bannað að skrifa meira – það getur ekki orðið vægara. Þetta verða sýndarréttarhöld.

• Senda á Facebook

Leiður misskilningur Víkverjans

Víkverji og Staksteinar í Morgunblaðinu eru hérumbil eina fyrirbærið sem stundar þann ósið að skrifa nafnlaust í fjölmiðla. Fyrirbæri, segi ég, því ekki veit ég hvort þarna að baki dylst einstaklingur, klúbbur manna eða hvers konar leynifélag þetta er yfirleitt. Annars bera svona nafnlaus skrif oftast vott um lydduskap – eða í besta falli lélegt sjálfsmat. Það þykir ekki par fínt að þora ekki að standa við skoðanir sínar.

Ég er reyndar fúll út í Víkverja – fyrirbærið eyðilagði fyrir mér morgunkaffið. Í pistlinum í morgun er þar fimbulfambað um sjónvarpsþáttinn minn – af hreinni óvild, finnst mér – og því haldið fram að hjá mér sé alltaf sama fólkið. Ég hef svosem heyrt þennan söng áður.

En ég fór að telja. Ég er búinn með sex þætti í vetur. Í þá hafa komið hvorki meira né minna en 57 manns, en aðeins tveir gestanna hafa komið tvívegis. Þetta eru að meðaltali næstum 10 manns í hverjum þætti. Í þessum hópi eru þónokkrir útlendingar sem álpuðust til Íslands og eru sannarlega ekki fastagestir hjá mér. Í gær var ég með enn einn þátttinn og þar kom meðal annarra fólk sem hefur aldrei eða sárasjaldan komið í sjónvarpið til mín.

Menn ættu aðeins að kynna sér málin aðeins áður en þeir sletta fram svona fullyrðingum. Líka þeir sem þora ekki að koma fram undir nafni.

— — —

Annars held ég að þetta sé ekki séríslenskt fyrirbæri – að alltaf sé sama fólkið í sjónvarpinu. Í svona viðtalsþáttum vill maður sjá skemmtilegt fólk en líka þá sem eiga eitthvað undir sér, hafa áhrif – geta sagt eitthvað sem veldur titringi. Þannig las ég fyrir nokkru að á einu ári hefði John McCain öldungadeildarþingmaður komið fimmtíu sinnum í helstu sunnudagsmorgunsþættina í Bandaríkjunum. Þeir gátu einfaldlega ekki fengið nóg af þessum áhugaverða manni.

Íbúar Bandaríkjanna eru þúsund sinnum fleiri en Íslendingar.

— — —

Svo vil ég líka leiðrétta þann misskilning sem kemur fram hjá Víkverja – og stóð reyndar í DV um daginn – að Silfur Egils sé stæling á frönskum sjónvarpsþætti. Þetta er gróf oftúlkun á orðum sem ég lét einvern tíma falla.

Þá sagði ég einfaldlega að ég hefði dáðst að frönskum sjónvarpsmanni, Bernard Pivot að nafni. Hann naut aðdáunar í Frakklandi fyrir að eiga auðvelt með að láta fólk tala skemmtilega og óþvingað saman. Að öðru leyti er Silfrið ekkert sérstaklega líkt þætti hans, enda fjallaði Pivot um bókmenntir og menningu en ekki pólitík.

Silfur Egils varð til hérumbil óvart fyrir kosningarnar 1999, við kröpp kjör, er algjör heimaframleiðsla – enda játa ég að ég er ekki sérlega vel að mér um sjónvarp.

— — —

Það heyrist mér að fólki sé alveg skítsama um hvort sveitarfélögin eða ríkið borga kennurum laun. Það er líka rétt sem sagt er – fólk var aldrei spurt hvort flytja ætti grunnskólann til sveitarfélaganna. Svona stjórntæknilegt atriði er borgurunum fjarlægt. Þeir greiða skattana sína í einni summu og velta því ekki fyrir sér hvaða aurar fara hvert.

Því held ég að flestum finnist illskiljanleg umræða um að það sé "ólöglegt" að kennarar beini spjótum sínum að ríkinu. Hví ættu þeir ekki að gera það? Erum við ekki samábyrg fyrir þessu menntakerfi? Þarf ekki að leysa verkfallið en ekki flækja málin með svona þrætubókarlist?

Annars er þetta mjög í anda stjórnarhátta hér undanfarin ár – að reyna að þvæla mál, hafa júrista í næturvinnu við að finna einhver lagaklókindi, fremur en að horfa á grundvallaratriði.

— — —

Lesbókin og Kistan eru undirlögð af láti Derridas. Það er mikill harmur kveðinn að sumu fólki – og hann er sem betur fer ekki borinn í hljóði. Ein og ein grein birtist þó um önnur mál, til dæmis um nýútkomnar bækur. Hér er eitt greinarkorn af Kistunni sem sýnir hvað bókmenntaumfjöllun getur orðið skrítin þegar hún kemst í hendurnar á sértrúarsöfnuðum. Ég fjallaði um sömu bók fyrir nokkrum vikum, tók ekki eftir kvenfyrirlitningunni og mannvonnskunni sem hún á að vera full af – þvert á móti fannst mér hún frekar næs…

• Senda á Facebook

Auðmenn fólksins

Birtist í DV 23. október 2004

Ég sat einu sinni á veitingahúsi og horfði á einn helsta forstjóra landsins — forstjóra forstjóranna var með réttu hægt að kalla hann á þeim tíma — bora í nefið. Hann gerði þetta af mikilli natni, virtist alveg sama hvort einhver var að horfa, náði loks góðum köggli, hnoðaði hann í kúlu og — stakk honum upp í sig! Ég starði á þetta í forundran. Reyndi að segja vinum mínum frá háttarlagi þessa virðulega manns en enginn vildi trúa. Allir héldu að ég væri að bulla. En hún stendur mér fyrir hugskotssjónum myndin af forstjóranum með puttann í nefinu. Fyrir vikið fannst mér hann verða dálítið mannlegur.

En þetta var almennt séð afskaplega fúll maður. Alltaf með hundshaus. Heilsaði helst ekki neinum. Veitti fjölmiðlunum aldrei viðtöl nema hann neyddist til — vildi þá helst búa til spurningarnar sjálfur. Hann var fremstur í flokki manna sem var kenndur við slímugt og ógeðslegt kvikindi sem svamlar í djúpum sjó; þeir sátu þvers og kruss í stjórnum fyrirtækja hver annarra og mynduðu þétt net hagsmuna. Allt þeirra starf var bak við tjöldin nema þegar þeir mættu á fyrsta degi landsfundar Sjálfstæðisflokksins — þá mátti stundum greina þá í bakgrunni á myndinni af flokksformanninum sem birtist á forsíðu Moggans.

Annars voru þeir ekki menn fólksins. Þeir byggðu stöðu sína á einokun, á því að útiloka, skilja út undan. Almúginn gat kíkt á uppljómaða gluggana hjá þeim á Ægissíðunni eða Laugarásnum þar sem maturinn var borinn inn í trogum af Holtinu. Framhjá keyrði fólk í bíltúrum, mændi út um rúðurnar til að reyna að þó ekki nema að sjá glitta í persnesku teppin, kristalinn og málverkin eftir Jón Stefánsson.

Þessum tíma og þessu liði er frábærlega lýst í bók sem ætti að með réttu að vera sígild — Á slóð Kolkrabbans eftir Örnólf Árnason. Á sínum tíma var hún nánast þöguð í hel, en sem samtímalýsing er hún gulls ígildi.

Auðjöfrar dagsins í dag eru allt annarrar tegundar. Þeir eru alþýðlegir menn sem setja sig ekki á háan hest — leggja rækt við að sýna að þeir deili smekk almennings. Þeir láta fólkið hafa það sem það vill — það sem áður var haldið frá því. Á því græða þeir auðvitað líka heil býsn. Það hefur risið ný kynslóð auðmanna sem nýtur aðdáunar. Hún þarf ekki að mæta á fundi hjá stjórnmálaflokkum; það er miklu sennilegra að stjórnmálamennirnir bíði í röðum eftir að fá áheyrn hjá þeim. Hún hefur ítök í fjölmiðlum og afþreyingariðnaði nútímans; býður fólki skemmtun, ódýrar flugferðir, meiri neyslu, endalaust úrval — ótalmargt sem er fallið til vinsælda. Hún er býsna ólík gömlu auðstéttinni sem byggði á útilokun og forréttindahyggju.

En hún er engu veikari, nema síður sé. Á ekki ýkja löngum tíma hefur orðið til ný og vellauðug yfirstétt sem hefur úr ennþá meiri peningum að spila en sú fyrri. En þrátt fyrir ríkidæmi og völd hún getur enn komið fram sem menn fólksins.

Berlusconi var söngvari á skemmtiferðaskipi, Branson byrjaði feril sinn í bílskúr á að gefa út tónlist eftir obskúran músíkant, Rupert Murdoch étur hamborgara og lét einu sinni reka ritstjóra sem sýndi óeðlilega mikinn áhuga á frönskum ostum. Jón Ásgeir staflaði eplakössum á lager föður síns, Björgólfur þurfti að sitja í tukthúsi.

Fyrsta skrefið til velgengni var að kveða gömlu forréttindastéttina í kútinn. Það var heldur ekki erfitt, hún var orðin svo úr tengslum við veruleikann. Forpokuð og stöðnuð. Það þurfti bara að blása aðeins, þá hrundi gamla dótið eins og spilaborg. Engum þótti vænt um það eða kærði sig um það; það var til dæmis algerlega staðnað í yfirstéttarlegum smekk sínum. Í staðinn eru komnir þessir ævintýramenn markaðarins, menn tækifæranna sem hafa á sér yfirbragð dirfsku og útrásar. Þeir eru eins og sirkuslistamenn þar sem þeir stökkva land úr landi með auðævi sín. Þeir eru með öllu yfirþjóðlegir; markaðsfrelsi og tæknivæðing síðustu áratuga hafa losað um öll bönd sem gátu haldið aftur af þeim.

Stjórnmálamennirnir sitja hins vegar eftir hver í sínu landi og geta ekki annað en hlýtt kalli hnattvæðingarinnar — boðið lægri skatta, minnkandi réttindi fyrir vinnandi fólk, opna markaði. Mótvægið við peningavaldið er orðið býsna veikt. Víða er megnið af fjölmiðlunum líka orðinn hluti af kerfinu.

Fjölbreytnin er einnig að nokkru leyti tálsýn. Forsenda heimsmarkaðarins er að flestir séu steyptir í sama mót. Það er hægt að auglýsa sífellt meira úrval, en fjöldaframleiðsla og fjöldamarkaðssetning gefur ekki mikið svigrúm fyrir öðruvísi smekk. Raunar gerir hún ekki ráð fyrir neinni athöfn sem byggir ekki á því að eyða peningum.

Í sjónvarpinu fjölgar rásunum stöðugt. Maður skyldi ætla að fjölbreytnin ykist líka, en út um allan heim verða rásirnar sífellt líkari hver annarri — á sama tíma og hin fjárhagslegu yfirráð þjappast saman. Og líkt og það er alls staðar það sama í sjónvarpinu verður maturinn eins, kaffihúsin fara alls staðar að heita hið sama, alls staðar eru seld sömu vörumerkin og sami varningurinn í kringlum sem eru nánast eins. Og alls staðar er sama andlausa dýrkunin á frægðarfólki, sömu sápurnar, raunveruleikaþættirnir, hálfklámið og Disneyfígúrurnar — endalaus hömlulaus efnishyggjan.

Í KFUM í gamla daga var mér kennt að Albert Schweitzer væri fegursta fyrirmynd sem nokkur drengur gæti hugsað sér. Hann var kristniboðslæknir sem eyddi mestallri ævi sinni í að líkna blásnauðum blökkumönnum í Kongó. Í frístundum lék hann Bach á orgel. Nýlega las ég um skoðanakönnun þar sem kom í ljós að flestir Íslendingar vildu líkjast Björgólfi Thor Björgólfssyni. Þessi ungi maður er kominn á listann yfir fimm hundruð ríkustu menn í heimi; hann er metinn á 400 milljarða, byggði upp auð sinn á óræðan hátt í Rússlandi, átti síðast þegar ég vissi lögheimili í skattaparadís á Kýpur, kaupir nú fyrirtæki í stórum stíl í gömlu austurblokkinni.

Engum er auðsýnd meiri virðing en þeim sem afla mikilla peninga. Hér í eina tíð beygðu sig vissulega allir og bukkuðu fyrir forstjóranum sem ég sá bora í nefið, en ég veit ekki til þess að neinn hafi viljað líkjast honum.

• Senda á Facebook

Mætti lemja mann í trúnaði?

Umboðsmaður Alþingis hefur sett reglur um samskipti sín við ráðamenn. Þar er meðal annars kveðið á um að þeir eigi ekki að tala við hann í trúnaði. Vilji þeir geta athugasemdir við störf umboðsmanns verði það að vera skriflega eða á sérstökum fundi.

Þetta er auðvitað ekki að tilefnislausu líkt og alþjóð veit. Orsökin er símtalið sem umboðsmaður fékk frá Davíð Oddssyni síðastliðið vor, eftir að hann hafði fjallað um skipan Ólafs Barkar Þorvaldssonar, frænda Davíðs, í Hæstarétt.

Ríkisútvarpið endurflutti á föstudag brot úr viðtali við Davíð þar sem hann sagðist hafa sagt þrívegis við umboðsmann að samtal þeirra væri í trúnaði. Það átti semsagt að vera alveg skýrt. Allt er þegar þrennt er.

Aldrei hefur komið almennilega í ljós hvað þeim fór á milli í símanum þennan dag – samkvæmt fréttum hótaði forsætisráðherrann þáverandi umboðsmanninum. Og nú vill umboðsmaðurinn semsagt ekki framar vera á þessu stigi trúnaðar. En í framhaldi af þessu verður manni á að spyrja:

Er hægt að lemja mann í trúnaði?

Afsakaðu, ég lamdi þig – en það var í trúnaði…

— — —

Orri Hauksson, fyrrverandi aðstoðarmaður Davíðs Oddssonar og núverandi toppmaður hjá Símanum, er orðinn stjórnarformaður Skjás eins. Það fer varla á milli mála að sjónvarpsstöðin er blá í gegn, því annar lykilmaður í stjórninni er Gunnar Jóhann Birgisson, fyrrverandi borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins, sonur Birgis Ísleifs. Magnús, framkvæmdastjóri Skjásins er sonur Ragnars Júlíussonar, sem einnig var borgarfulltrúi fyrir flokkinn og mikill trúnaðarmaður hans.

Og svo er aðstoðarmaður utanríksráðherra náttúrlega fremstur í flokki í pólitískum þætti á stöðinni.

Menn velta eðlilega fyrir sér plottunum í kringum þetta. Þarna er kannski aðallega spurningin hvar plottin verða til, hvar þeim er ungað út, hver veit hvað og hvenær? Orri er náinn vinur Davíðs Oddssonar og mun hafa verið honum mjög til ráðgjafar í fjölmiðlamálinu – ásamt Illuga Gunnarssyni.

Sjálfur get ég svo bætt því við að snemma í haust, stuttu áður en Davíð hvarf úr Stjórnarráðinu, horfði ég á þá Illuga, Orra og Gunnar Jóhann í hrókasamræðum á blettinum fyrir framan Stjórnarráðshúsið. Ég gat ekki annað en ályktað að þeir væru að koma út úr húsinu – eða þannig leit það allavega út.

En auðvitað er ekki allt sem sýnist – kannski hittust þeir bara af tilviljun og voru að tala um veðrið eða píanóleik.

— — —

DV hefur gert mikið mál úr því að Siv Friðleifsdóttir hafi birst á mynd með mótorhjólatöffurum sem síðar réðust inn á skrifstofur blaðsins og eru kenndir við þá óskemmtilegu iðju handrukk. Siv getur auðvitað ekkert að þessu gert.

Siv var gestur hjá mér í Silfrinu um síðustu helgi og heimasíðu hennar birtast líka þessar myndir af henni í miklu skemmtilegra kompaníi…

— — —

Á fimmtu viku kennaraverkfalls spyrja menn: Er ekki skólaskylda í landinu?

Jú, var það ekki til skamms tíma.

• Senda á Facebook

Sauðvitlausir fulltrúar fólksins

Eiríkur Stefánsson frá Fáskrúðsfirði skrifar þrumandi grein í Moggann í dag líkt og hans er von og vísa. Eiríkur sem er fyrrverandi sveitarstjórnarmaður fyrir austan, nú fluttur í bæinn, lýsir því hvernig sveitarstjórnir landsins glæptust til að taka að sér grunnskólann – létu ríkið plata sig vill hann meina. Lýsingar Eiríks á samningaviðræðunum þar sem þetta gerðist eru heldur betur skrautlegar. Greinin ber yfirskriftina "Forystumenn sveitarfélaga – þið eruð erkifífl!" – segir þar meðal annars:

"En hvað skyldi landsbyggðarliðið sem komið var langa leið til Reykjavíkur fyrir sitt fólk, til að ræða framtíð þess, hafa lagt til málanna? Ekki neitt, akkúrat ekki neitt. Þessir snillingar sátu bara í sætum sínum og kjöftuðu hver við annan og létu ekki í ljós skoðun sína, hvorki með né á móti, þeir sátu bara og sötruðu kaffið sitt eða voru frammi á göngum og sumir ekki einu sinni á staðnum. Þeir hefðu betur setið heima hjá sér og bullað um veðrið í einhverju eldhúshorni. Á meðan þögn minni sveitarfélaganna ríkti svo heyra mátti saumnál detta þá tróðu valdamiklir menn þessum málaflokkum inn til misfátækra sveitarfélaga og það grátlega var að fólkið sem þar bjó hafði aldrei beðið um þessa tilfærslu og það hafði aldrei verið spurt hvað það vildi. Það voru hinir sauðvitlausu fulltúar þeirra sem fóru fram á þetta, þrátt fyrir að vitað var um mikinn vanda, fólksflótta, samdrátt og minnkandi tekjur hjá mörgum sveitarfélögum."

— — —

Ég á frænda á grunnskólaaldri sem lafir í tölvu með vinum sínum allan daginn. Sum af framtakssamari börnunum hittir maður í sundi. Önnur eru líklega í einhvers konar heimanámi hjá foreldrum sínum. Í portinu á Landakotsskóla eru börn að leik eins og ekkert hafi í skorist – það telst vera einkaskóli. Það er hægt að hafa um þetta hátíðleg orð líkt og heimspekingurinn sem skrifaði í Moggann um daginn og sagði að "föruneyti barnsins hefði brugðist". Ástandið er til háborinnar skammar. Biskupinn talar um brenglað verðmætamat – og kannski tilefni til.

Annars er ég prinsippíelt hlynntur verkföllum. Ég held að stéttin sem ég tilheyri væri betur sett ef hefði verið farið í fleiri en ekki færri verkföll – við höfum alltof oft látið gróðapunga svína á okkur. Ég get heldur ekki séð að kröfur kennara séu neitt brjálæðislegar – langt í frá. Fólk á að fá að selja vinnu sína eins og annað og krefjast almennilegs verðs fyrir hana.

Ef, líkt og ég las í tímaritinu Newsweek um daginn, fylgifiskar alþjóðavæðingarinnar eru minnkandi starfsöryggi, undirboð á vinnumarkaði, lélegri tryggingar og styttri frí, þá mun ekki veita af verkalýðshreyfingu til að verjast gegn auðvaldinu. Allavega er þetta þróunin sem blasir við í Ameríku og kannski bráðum hérna – eða sjáið bara aðfarirnar við Kárahnjúka.

— — —

Ekki getur maður annað en tekið ofan fyrir Þresti Þórssyni lögmanni sem hefur í frítíma sínum sett saman skipulagstillögur fyrir hafnarsvæðið í Reykjavík – mikinn pakka upp á fjölda blaðsíðna. Þetta birtir hann á vef sínum, slóðin er simnet.is/trosturt. Sjálfur segir Þröstur í bréfi sem fylgir með tillögunum:

"Ég er ekki ýkja hrifinn af þeim skipulagshugmyndum sem kynntar hafa verið um svæðin fyrir sunnan Gömlu höfnina í Reykjavík sem venjulega eru kennd við Mýrargötu og Slipp annars vegar og Austurhöfn og Miðborg hins vegar. Einkum fannst mér hugmyndirnar að Austurhafnarsvæðinu dapurlegar. Mín fyrstu viðbrögð voru undrun yfir því að mönnum skuli hafa tekist að gera svo óspennandi og geldar tillögur. Næsta hugsun var sú að reyna að gera betur sjálfur. Ég tók sjálfan mig á hugsuninni og hóf að búa til eigin skipulagstillögu.  Verkinu er loks lokið og afraksturinn er 43 blaðsíðna greinargerð.  Ég stend í þeirri sjálfumglöðu trú að mínar tillögur séu mun betri en þær sem nú er unnið eftir…"

• Senda á Facebook

Össur, Guðni og JBH í Silfri

Meðal gesta í Silfri Egils á sunnudaginn verða Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, Guðni Ágústsson, landbúnaðarráðherra og varaformaður Framsóknarflokksins og Jón Baldvin Hannibalsson, sendiherra og fyrrverandi utanríkisráðherra. Einhverjir fleiri munu svo bætast við þetta einvalalið, en í þættinum er líka rætt við Jacques Juillard, sem er einn virtasti blaðamaður Frakklands, höfundur bóka og dálkahöfundur í tímaritinu Le Nouvel Observateur.
Þátturinn er í opinni dagskrá á Stöð 2 klukkan 12 á sunnudag. Hann er svo endursýndur undir miðnættið, en einnig er hægt að virða hann fyrir sér hér á veftívíinu.

• Senda á Facebook